Eten in crisistijd

In Samara aan de Wolga zijn de schappen van een grote supermarktketen leeg.  In het nabijgelegen Oeljanovsk worden sommige basisproducten niet meer verkocht. En zelfs in Moskou zijn bij filialen van supermarktketen Perekrjostok taferelen te zien die aan de vroegere Sovjet-Unie doen denken. Een voorbode van wat komen gaat? Ik hoop van niet. Maar als je naar de Russische radio luistert ontkom je bijna niet aan die doemgedachte. In Rusland wordt 46 procent van het voedsel en 80 procent van de geneesmiddelen uit het buitenland geïmporteerd. Moskou en Sint-Petersburg zijn voor hun voedselvoorziening zelfs voor 75 procent van het buitenland afhankelijk. Als de tussenhandelaren nu al geen leningen meer kunnen krijgen om in dat buitenland in te kopen, betekent dat dat de import binnenkort stil komt te liggen. In Samara en Oeljanovsk is dat waarschijnlijk al aan de hand.

Een paar dagen geleden deed op de zender Echo Moskvy een politieman in de provincie zijn beklag over het feit dat hij geen salaris meer kreeg. ,,Dat wordt meer steekpenningen betalen”, zei de Armeense taxichauffeur, van wiens diensten ik gisteravond gebruik maakte. Hij was ervan overtuigd dat er in Rusland ieder moment een nieuwe default kon losbarsten. ,,Gelukkig hoef ik geen gezin te onderhouden”, zei hij, terwijl hij zijn cassetterecorder met vrolijke Armeense muziek nog wat harder zette.

De zenuwen zitten er dus goed in bij sommige Russen. Dat merkte ik de afgelopen dagen tijdens de etentjes bij mijn Moskouse vrienden. Zo heeft mijn vriendin Joelia, die tot de lagere middenklasse behoort,  inmiddels een allergische uitslag opgelopen van de stress over de crisis. Haar anders zo kalme echtgenoot Sasja vreest salarisvermindering.

Voor hen en hun lotgenoten kan het dus moeilijk worden in een land als Rusland, waar geen overheid  bestaat die haar burgers beschermt en hun bezit garandeert. ,,Al maken veel van onze vrienden zich nergens druk over”, zegt Joelia bijna dagelijks. ,,Zij geloven in het stabiliteitsfonds.” Nu maar hopen dat er nog iets in dat fonds zit.

Behalve in dat stabiliteitsfonds geloven veel Russen ook dat Rusland geen buitenlandse schulden meer heeft. Maar zoals de Moskouse politicologe Lilia Sjevtsova afgelopen zaterdag in een uitgebreid interview met NRC Handelsblad uitlegde, is dat geloof een mythe. Want die buitenlandse schulden mogen dan zijn afbetaald, Rusland heeft op dit moment wel een bedrijvenschuld (corporate debt) van 540 miljard dollar die het de das kan omdoen.  Al die noodlijdende bedrijven zijn tenslotte staatsbedrijven en kunnen hun rente niet afbetalen. In feite heeft de staat dus een enorme buitenlandse schuld, al staat die in een andere afdeling van de boekhouding. Degene die het niet gelooft, moet de voortreffelijke statistieken van de Russische staatsbank op www.cbr.ru maar even lezen.

De staat geeft nu vrijwel dagelijks enorme kapitaalinjecties aan de banken en bedrijven, die al dan niet eigendom zijn van oligarchen. Van de voorziene inkomsten van het budget voor 2008 is nu al 74 procent (oftewel 240 miljard dollar) aan de noodlijdende instanties uitgekeerd. De overheid heeft bij die steunverlening ook nog eens de grote fout gemaakt door geen eisen aan die banken en bedrijven te stellen, waardoor zij met dat geld kunnen doen wat ze willen. Als de ruim 480 miljard dollar aan staatsreserves op zijn (afgelopen week werd er bijvoorbeeld 31 miljard dollar steun verleend), dan is er niets meer over om de roebel mee te kunnen steunen en is het goed mis.

Dankzij de altijd optimistische berichtgeving op de staatstelevisie zijn er vooralsnog behoorlijk wat Russen die zich nergens zorgen over maken, omdat de crisis zich op dit moment vooral manifesteert op het niveau van banken en bedrijven en de gewone burger er nog niet echt door getroffen wordt. Daardoor kan de regering de facade ophouden dat het allemaal nog wel meevalt. 

 Mijn vriend Sergej is een van die optimisten. Hij is dichter en leest in plaats van kranten alleen maar metafysische geschriften. Dankzij zijn vrouw Alina leven ze van een salaris van 500 dollar per maand. Gelukkig hebben ze hun eigen huis en betalen ze geen hypotheek of huur.  Maar ze hebben hun spaarcenten gewoon onder de matras opgeborgen, zoals zoveel Russen. ,,Moeten we ons geld gaan omwisselen in Zwitserse franken?” vroeg Alina me.

Alina werkt bij een makelaarskantoor, waar de afgelopen week de helft van het personeel ontslagen is.  ,,Want huizen worden er niet verkocht en de bouw ligt praktisch stil”, zei ze, terwijl we in hun 35 vierkante meter grote flatje aan een vorstelijke dis zaten.

,,En als het toch nog mis mocht gaan, dan is er ook weer niet zo veel aan de hand”, zei de immer relativerende Sergej, nadat hij eerst nog had geprobeerd me te overtuigen van een westers complot om het ‘Herrijzende Rusland’ te willen verzwakken. ,,En dat is dat de Russen als geen ander weten hoe ze moeten overleven. Ze zullen alleen hun mooie spulletjes niet meer kunnen kopen, waaraan ze de afgelopen jaren zo gewend zijn geraakt.”