ANC krijgt serieuze concurrentie

Veertien jaar na de apartheid krijgt het ANC oppositie uit eigen gelederen. Beide partijen verwijten elkaar Mandela’ s erfenis te verkwanselen.

Al sinds het einde van de apartheid, in 1994, wordt gespeculeerd over het uiteenvallen van de oppermachtige regeringspartij van Zuid-Afrika. Het ANC was vanaf de oprichting een samenraapsel van activisten en carrièremakers, communisten, vakbondsleiders en zakenmensen. Politici wier belangen onverenigbaar leken. Maar een daadwerkelijke scheiding bleef voor de leden veertien jaar lang ondenkbaar. Het ANC is niet zomaar een politieke partij, het is een volksbeweging, een familie, waarvoor de oprichters verklaarden desnoods te willen sterven.

Dus toen dit weekend het ondenkbare toch gebeurde, viel de opluchting op waarmee de familie uit elkaar ging, net als de morele overtuiging van de weglopers. „Het doet heel veel pijn”, zei een van de duizenden gedelegeerden die dansend de oprichtingsvergadering van de splinterpartij bijwoonden. Hij kwam uit de Oost-Kaap, de geboorteprovincie van de eerste twee presidenten van de nieuwe republiek (Nelson Mandela en Thabo Mbeki) en de bakermat van de partij. „Maar de oude normen en waarden van de partij zijn zo in gevaar dat ik geen andere keuze heb. Ik doe het voor de democratie van Zuid-Afrika.”

Die woorden vielen vaak in de conferentiezaal in Sandton. Democratie. Normen en waarden. De nieuwe partij noemt zich South African Democratic Congress en wil aan de verkiezingen, komend voorjaar, meedoen als hoeders van de deugd en het fatsoen. „Sommige mensen zeggen dat je het nooit kunt opnemen tegen een bevrijdingsbeweging zo sterk als het ANC”, zei de beoogde lijsttrekker van de nieuwe partij, Mbhazima Shilowa, ex-premier van de Gauteng-provincie. „Maar ik sta hier om te beloven dat we de volgende verkiezingen gaan winnen.”

Dat was grootspraak, wisten de deelnemers. De oprichters van de nieuwe partij denken 20 procent van de tweederde meerderheid van het ANC te kunnen afsnoepen, zo beweren zij. Onder de zesduizend deelnemers aan het oprichtingscongres waren voormalige burgemeesters, ex-ministers en spindoctors van het oude ANC. Maar grote namen wist de splinter nog niet te trekken. Naast de initiatiefnemer, oud-ANC-voorzitter Mosiuoa Lekota, en oud-premier Shilowa zaten op het podium relatief onbekende namen uit de Zuid-Afrikaanse politiek.

De ontslagen president Thabo Mbeki weigert zijn naam te verbinden aan de splinterpartij, ook al was zijn ontslag in september de reden voor de breuk. Oud-president Mandela liet weten voor niemand meer campagne te willen voeren, hij is nu echt te oud.

Zo begon dit weekend de strijd om de claim op de principes van Mandela’s ANC. In Sandton beweerden de boze weglopers dat de aanhang van de nieuwe leider van het ANC, Jacob Zuma, de erfenis van Mandela verkwanselt. Alle sprekers noemden Zuma’s ode aan het machinegeweer en de bedreigingen aan het adres van rechters als het bewijs dat het ANC niet langer de rechtsorde respecteert.

Zuma belegde gisteren zijn eigen partijbijeenkomst. Hij kreeg dertienduizend toehoorders op de been in de arme zwarte wijk Soweto. Die plek was bewust gekozen. Hier begon Mandela zijn politieke carrière, hier huisde het echte ANC, niet in de luxe wijk Sandton waar zijn tegenstanders bijeenwaren. Zuma sprak de taal van de armen. Criminelen hebben te veel rechten, het recht op zwijgen tijdens politieverhoor moet worden ingetrokken. Agenten moeten vaker „schieten om te doden”.

Zuma noemde de overlopers „hebzuchtige individuen”, „slechte verliezers” en „giftige slangen”. Alle provinciale ANC-besturen moesten dit weekend bijeenkomsten organiseren om te controleren wie nog achter Zuma stond, en wie was overgelopen naar de splinterpartij. „De dissidenten zijn gewoon jaloers dat ze niet langer ministersposten kunnen bekleden”, sprak Zuma. „Ze worden alleen gedreven door boosheid.”

Maar die beschuldiging geldt op het moment voor alle ANC’ers, nieuw en oud. In december boekten de aanhangers van Zuma hun grootste zege. President Mbeki werd aan de kant geschoven als ANC-leider. Ze hadden genoeg van zijn ondemocratische regeerstijl. Maar de Zuma-getrouwen grepen naar dezelfde wapens. Bij staatszender SABC werden de boodschappers van Mbeki ingeruild voor die van Zuma. Burgemeesters en ministers werden ontslagen. Over verandering van regeringsbeleid sprak niemand.

De oprichting van de splinterpartij, die 16 december zal worden gelanceerd, wordt ook wel gehuldigd als een overwinning van de democratie. De tweederde meerderheid die het ANC in 2004 nog behaalde, is voorgoed verleden tijd. Het gevaar van de eenpartijstaat zou zijn geweken.

„Het ANC moet bang zijn, heel erg bang”, zei de leider van de voornamelijk blanke oppositiepartij Democratische Alliantie, Helen Zille. Zij onderzoekt of ze met andere oppositiepartijen en de afscheiding van het ANC een coalitie kan vormen. Op dezelfde manier vierde de oppositie vorig jaar Zuma’s coup tegen Mbeki, als een overwinning op de autocratie. Woede wordt in Zuid-Afrika wel vaker uitgelegd als democratie.