Vroege Homo sapiens-culturen in Zuid-Afrika duurden maar kort

Uit een grootscheeps dateringsproject blijkt dat de vroege geavanceerde cultuur van Homo sapiens in Still Bay, Zuid-Afrika, hoogstwaarschijnlijk bestond van 71.900 tot 71.000 jaar geleden, en die van het eveneens Zuid-Afrikaanse Howieson’s Poort van 64.800 tot 59.500 jaar geleden (Science, 31 oktober). De culturen lijken nu nog preciezer samen te vallen met een tijdelijk kleinere bevolkingsomvang van Homo sapiens (een ‘bottleneck’), circa 70.000 jaar geleden, en de snel daarop volgende expansie vanuit Oost-Afrika naar andere gebieden, binnen en buiten Afrika. Kennelijk waren het vroege ‘kolonies’.

De culturen bestonden beide niet erg lang. En ze hadden ook weinig met elkaar te maken. Wel liggen de vindplaatsen uit beide culturen, verspreid over heel Zuid-Afrika, soms vlak bij elkaar. Deze culturen met geavanceerde werktuigen en zelfs al wat symbolische kunst (zoals een met driehoeken bekrast blok oker en kettingen van schelpen) wijzen al vooruit naar de grote culturele explosie van het laat-paleolithicum, vanaf 45.000 jaar geleden in Europa, met de beroemde rotstekeningen.

De datering is gebaseerd op nieuwe OSL-metingen (Optically Stimulated Luminiscence) in negen vindplaatsen. Die OSL-metingen hebben overigens marges van een paar duizend jaar, maar duidelijk is wel dat de culturen niet overlapten. Uit vergelijking met bekende klimaatfluctuaties is ook gebleken dat klimaatveranderingen waarschijnlijk niet de drijvende kracht zijn geweest achter de opkomst of de ondergang van deze technologisch vernieuwende culturen. Het raadsel van de opkomst en ondergang is dus nog lang niet opgelost. Het wachten is op dateringsprojecten voor vergelijkbare culturen in Oost- en Noord-Afrika. Hendrik Spiering