'Verzekeraars vinden zo veel kansloos'

De vergoeding voor rechtsbijstand gaat op de schop. Dat pakt nadelig uit voor de zwakkeren. De advocatuur staat geheel aan hun zijde. „Dit vergroot de armoedeval.”

Er zat een bromtoon in de huurflat in Rotterdam-Oost. Niet voor iedereen hoorbaar, maar de 43-jarige cliënte van advocaat Nelleke Stolk bleef ervan wakker. Oordopjes, koptelefoon met muziek, niets hielp. De woningcorporatie weigerde er iets aan te doen. Door het slaapgebrek ging het van kwaad tot erger: de vrouw verloor haar baan als maatschappelijk werker, had psychiatrische hulp nodig. Ze klopte aan bij Advokatenkollektief Rotterdam voor rechtsbijstand.

Dat is een jaar geleden. Vandaag komt de 43-jarige vrouw langs bij Nelleke Stolk. Ze woont inmiddels in een nieuwe flat. De woningcorporatie werkte „eindelijk” mee na drie stevige gesprekken en een onderzoeksrapport waaruit bleek dat er écht een bromtoon uit de kelder van het gebouw kwam, veroorzaakt door loszittende en trillende leidingen. De nieuwe flat is een paradijs, zegt de vrouw. „Ik kan de druppels weer horen als het regent. Ik slaap zonder medicijnen of oordopjes. Het is gewoon rustig.” Ze bespreken de kwestie van nog te betalen huurschuld.

Nelleke Stolk, één van de 14 advocaten van Advokatenkollektief Rotterdam nam de zaak aan omdat ze de „niet erg welwillende” woningcorporatie kende. „En ik zag aan de cliënte dat ze het niet verzon, ze ging eraan onderdoor.” Stolk heeft het idee dat de corporatie aanvankelijk niet wilde meewerken omdat ze het een gek geval vonden. Deze mevrouw, zegt Stolk, zou niet worden geholpen als de door staatssecretaris Albayrak (Justitie, PvdA) voorgestelde bezuinigingen op de gesubsidieerde rechtsbijstand doorgaan (zie kader). „Een rechtsbijstandverzekeraar zou deze zaak te subjectief vinden. Toen ik hieraan begon, was er geen bewijs. Het was nog niet duidelijk dat de bromtoon er werkelijk was.”

Advokatenkollektief Rotterdam staat bekend als een van de oudste sociale advocatenkantoren. Het heeft sinds de oprichting in de jaren zeventig – zie ook de k’s in plaats van c’s in de naam – een ideëel karakter. „Bedrijven of werkgevers staan we niet bij. We staan aan de kant van de zwakkeren.” Instellingen als Vluchtelingenwerk en blijf-van-mijn-lijf-huizen verwijzen vaak mensen naar hen door. Ze behandelen jaarlijks zo’n 2.500 zaken. Voor het overgrote deel is dat gesubsidieerde rechtshulp – zaken waarvoor zij een toevoeging (subsidie) aanvragen bij de Raad voor Rechtsbijstand. Soms hebben ze ook ‘betalende’ cliënten nodig omdat het anders niet uitgaat, zegt Amanda de Nijs, advocaat bij hetzelfde kantoor. Stolk, De Nijs en hun collega’s maken zich kwaad over de geplande bezuinigingen. Het zijn hún cliënten die de dupe zullen worden. Albayrak stelt dat mensen zelf wel een rechtsbijstandverzekering af kunnen sluiten. Probleem is dat deze slechts een beperkt aantal gebieden bestrijkt, grofweg arbeidsrecht, huurkwesties en contracten met bijvoorbeeld providers of telecommaatschappijen. De Nijs: „De rechtsbijstandverzekering sluit ontzettend veel uit. De verzekeraars vinden zo veel kansloos. Dat benadeelt de hele samenleving.”

De Nederlandse Orde van Advocaten schreef deze week in een reactie op de plannen dat de voorgestelde ingrepen een tweedeling creëren, omdat ze de toegang van mensen met weinig geld tot een advocaat beperken. Zo’n twee miljoen mensen moeten volgens de Orde „hun heil zoeken in een ‘vrijwillige’ verzekering”, wat velen niet zullen doen „omdat zij die lasten niet kunnen dragen”. Verzekeraars, stelt de Orde, kunnen er bovendien financieel belang bij hebben zo min mogelijk werk te maken van een zaak.

Een flauw argument, vindt woordvoerder Jan-Willem Wits van het Verbond van Verzekeraars. „Dan kan ik ook wel zeggen dat advocaten erop uit zijn zoveel mogelijk uren te schrijven, en dus alleen maar lange procedures willen.” Het Verbond van Verzekeraars geeft geen oordeel over de kabinetsplannen. „Het is een bezuiniging. Wij willen niet treden in een besluit van de overheid om iets wat ze voor eigen rekening nemen, nu voor rekening van de burger te laten komen.”

Ongeveer driekwart van de mensen die nu in aanmerking komen voor gesubsidieerde rechtshulp, heeft geen rechtsbijstandverzekering. Een alleenstaande met een inkomen tussen minimum (16.201) en modaal (22.900) betaalt nu nog 148 tot 705 euro eigen bijdrage voor een toegevoegde advocaat – afhankelijk van het inkomen. Als hij geen verzekering afsluit, moet hij straks het volle pond betalen, 900 euro of meer. „Dat vergroot de armoedeval”, meent advocaat Reinier Feiner. „Ze zullen in eerste instantie een zaak niet aangaan, omdat ze denken: laat maar.”

Verzekeraars stellen hier tegenover dat er al rechtsbijstandverzekeringen zijn voor 144 euro per jaar. Jan-Willem Wits: „Voor dat geld kun je nog geen uur praten met een gemiddelde advocaat.”

Voor het familierecht zal gesubsidieerde rechtshulp wel blijven bestaan. Maar ook daar verwachten de advocaten moeilijkheden. Zo wordt de eigen bijdrage hoger wanneer een stel niet sámen een verzoek tot echtscheiding indient. De staatssecretaris wil stimuleren dat mensen en instanties in plaats van direct naar een rechter te stappen, zelf een oplossing zoeken voor een geschil. „Samen een oplossing zoeken is natuurlijk niet verkeerd”, stelt Katja Logtenberg van het Advokatenkollektief. „Als je gaat scheiden en er zijn kinderen, dan moet je proberen er samen uit te komen. Zo werken wij nu ook al.”

Het ís ook beter om een ouderschapsplan op stellen, beaamt Logtenberg. „Maar als het bijvoorbeeld gaat om mishandelde vrouwen uit blijf-van-mijn-lijf-huizen, voor wie het onmogelijk is om gezamenlijk met hun echtgenoot een verzoek te doen, is het onrechtvaardig als zij ook nog eens een hogere eigen bijdrage moeten betalen.”

Ook zonder de voorgenomen bezuinigingen is het al ingewikkeld om hulp te bieden aan „de doelgroep”, zegt De Nijs. Zoals de meesten op kantoor werkt ze meer dan 40 uur, ze doet zo’n 140 zaken per jaar, maar ze neemt haar reiskosten voor eigen rekening en overuren worden niet betaald. Ze doet het met liefde, zegt ze, maar meer bezuinigingen zouden gevolgen hebben voor het kantoor zelf. „We gaan een incassorisico lopen, als we mensen voor een minimaal bedrag gaan helpen.”