'Ik voel me over mijn land gedeprimeerd'

Rusland verkeert in financiële crisis. De gekelderde olieprijzen ondermijnen de staatsraison van het regime. Russen zullen het slechter krijgen, voorspelt politicoloog Lilia Sjevtsova.

Nu de olieprijzen tot onder de 70 dollar zijn gekelderd, breekt in Rusland het uur van de waarheid aan. Dat is de opvatting van Lilia Sjevtsova, Ruslands meest gezaghebbende politicoloog. De lage olieprijzen vormen volgens haar niet minder dan een regelrechte bedreiging voor het voortbestaan van het autoritaire regime van president Medvedev en premier Poetin. Zonder voldoende geld uit olie en gas (waarvan de prijs aan die van ruwe olie is gekoppeld) kan de bevolking namelijk niet meer worden afgekocht, meent zij. Geld in ruil voor politiek stilzwijgen, dat is volgens Sjevtsova de kern van Poetins Rusland.

In haar eind 2007 verschenen boek Russia – Lost in transition. The Yeltsin and Putin legacies voorspelt Sjevtsova veel van wat er het afgelopen jaar in de Russische politiek en economie is gebeurd. Als ze ook nu gelijk heeft, klopt de financiële crisis binnenkort genadeloos bij de gewone Russen op de deur.

Op haar kamer in het gebouw van de denktank Carnegie Moscow Centre, laat Sjevtsova zich uit over de huidige crisis. „Ik voel me gedeprimeerd over de situatie in mijn land”, zegt zij. „Ik ben niet in een goede bui.”

De financiële crisis in Rusland zou al vóór de zomer zijn begonnen.

„De crisis begon aan het einde van de lente. Vervolgens brak de oorlog in Georgië uit. Ook meer structurele ontwikkelingen spelen een rol. In de eerste plaats de inflatie. De regering heeft daar absoluut niets tegen ondernomen. Officieel is de inflatie 10 procent, maar feitelijk is ze al veel hoger.”

Waarom kan de regering die inflatie niet beteugelen?

„Het is moeilijk inflatie te bestrijden in een economie die wordt gemonopoliseerd door reuzenconcerns. Die monopolies sluiten concurrentie uit. En zonder concurrentie is er geen aanleiding de prijzen te verlagen. De inflatie is het directe resultaat van de monopolisering van de Russische economie door giganten als Gazprom en Rosneft.”

Wat zijn nog meer negatieve ontwikkelingen?

„De tweede is de oplopende schuld van bedrijven. Rusland is er zo trots op dat het zijn buitenlandse staatsschulden heeft afbetaald, maar de bedrijfsschulden aan het buitenland, voornamelijk van staatsbedrijven als Gazprom en Rosneft maar ook van staatsbanken, zijn opgelopen tot 527 miljard dollar (stand juni 2008). Aan het eind van dit jaar moet een deel van die schuld worden hergefinancierd. Er moet rente op worden betaald. Wegens de kredietcrisis is het lastig om geld te vinden.

„Een derde, rampzalige ontwikkeling is de infrastructuur – de wegen en spoorwegen in Rusland verkeren in zeer slechte staat.

„Een vierde dat de economie niet is gediversifieerd: onze export bestaat voor bijna 70 procent uit ruwe olie, olieproducten en gas en van alle investeringen gaat 30 procent naar die sector.

„En tot slot is er de demografische factor. Eind 2011 hebben we niet genoeg arbeidskrachten meer voor het huidige economisch model, dat veel mankracht vergt.”

Vergroot de excessieve staatsbemoeienis de financiële crisis?

„Politiek en bezit zijn in dit land samengevoegd. Macht en bezit zijn niet gescheiden. Zij die Rusland regeren, bezitten Rusland. Alle leden van de regering zijn ook voorzitter van de raden van bestuur van grote ondernemingen. De staat bepaalt de regels in de economie en neemt tegelijkertijd deel aan het spel. Alleen dat al is een basis voor corruptie.

„Ook garandeert de staat het privébezit niet. En dan is er nog de afwezigheid van concurrentie in de politiek. Als daar geen concurrentie is, bestaat die evenmin in het economische leven. Zonder concurrentie krijg je nooit een gezonde economie.”

Kan de regering nog enigszins soelaas bieden?

„Met zijn, overigens sinds augustus slinkende, valutareserve van nu 485 miljard dollar zou Rusland de crisis de komende jaren misschien nog kunnen beheersen, maar de bedrijfsschulden aan het buitenland zijn niet minder groot en die nemen toe. En nu de olieprijzen zijn gekelderd tot onder de 70 dollar per vat en verder kunnen inzakken, komt Rusland ernstig in moeilijkheden.”

De minister van Financiën heeft gezegd dat hij de begroting voor volgend jaar niet kan financieren.

„Als de olieprijzen onder de 70 dollar komen, kan de overheid de middenklasse, die de macht steunt, niet meer permanent omkopen. Evenmin is er geld voor de kleine omkoping van de rest van de bevolking, zoals de permanente verhoging van pensioenen en salarissen. In 1999 bedroeg het gemiddelde maandsalaris van de Russen omgerekend 80 dollar, nu meer dan 500 dollar. Een substantiële groei. De Russen hebben een beter leven gekregen en denken dat dit voor altijd is. Maar als gevolg van de inflatie is hun leven nu al lastiger en harder geworden. Vroeg of laat zal de bevolking haar grieven uiten. Maatschappelijke onvrede komt tenslotte altijd op bij hen die een min of meer stabiele welvaartsgroei gewend zijn en zich ineens gedesoriënteerd en gedesillusioneerd voelen.”

Zal de nieuwe Russische middenklasse de straat opgaan?

„De Russische middenklasse verschilt drastisch van die in Nederland of Groot-Brittannië waar ze de basis is van vernieuwing en uit totaal onafhankelijke, individualistisch ingestelde mensen bestaat, die geïnteresseerd zijn in pluralisme en politieke strijd. Onze middenklasse werkt voor de grote concerns en is niet in dat soort zaken geïnteresseerd. De leden ervan krijgen geld en voordelen van Gazprom of Rosneft. Ze scheppen geen basis voor een vrije samenleving, maar eerder voor een nationalistische staat.”

Toch moet die middenklasse zich bedreigd voelen. Staalgigant Severstal bijvoorbeeld vermindert zijn productie met 25 procent en ontslaat een evenredig percentage van zijn personeel. Ook kunnen sommige bedrijven de salarissen al niet meer betalen.

„Het is nog niet tot de middenklasse doorgedrongen wat er de komende maanden gaat gebeuren: productievermindering en massaontslag. Over een jaar zal er een totaal ander Rusland bestaan.”

In uw boek heeft u het over een pact tussen staat en bevolking, gebaseerd op het principe van ‘zij laten ons overleven en in ruil daarvoor laten wij hen regeren’. Komt aan dat pact een einde, nu de staat geen geld meer heeft?

„Vooralsnog heeft de Russische bevolking, hoe gefrustreerd en teleurgesteld zij ook is, onvoldoende drijfveren om haar onvrede te uiten, al zijn er genoeg spanningen die ieder moment tot uitbarsting kunnen komen. Er bestaan echter geen middelen om die maatschappelijke spanningen te meten, zoals vrije media via welke de samenleving haar onvrede kan uiten. Maar op een gegeven moment zullen ze inzien dat hun leven wel heel erg verschilt van degenen die hen regeren.”

Wat zal het regime doen?

„De regering zit in een doodlopende steeg, al heeft de huidige crisis de alarmbel in het Kremlin nog niet laten afgaan. Nog altijd denkt Rusland dat het op steun van het Westen kan rekenen. Maar het Westen heeft nu zijn eigen problemen. De situatie kan anders gaan uitpakken. En dan wordt het mogelijk dat de elite van het tweede echelon over hervormingen gaat nadenken.

„Onlangs zijn er enkele betrouwbare opiniepeilingen gehouden binnen dat machtsechelon, bijvoorbeeld onder kolonels en generaals en hoge ambtenaren op ministerieel en gouvernementeel niveau. De uitkomsten van die peilingen waren verbazingwekkend: 45,5 procent van de ondervraagden geloofde dat het huidige systeem een bedreiging vormt voor Ruslands voortbestaan. Ze gaven de voorkeur aan een sociaal kapitalisme, gebaseerd op een rechtsstaat. Zoiets betekent dat een toenemend deel van de Russische elite dit wil.

„Het probleem is alleen dat de elite in Rusland zich zo heeft aangepast aan het systeem en er zo’n deel van uitmaakt dat ze niet de kracht heeft om zich te verenigen en haar eisen naar voren te brengen. Ook voelen de leden van die elite zich bedreigd en geïntimideerd door hun meerderen. Men is bang zijn baan te verliezen en gelooft dat het systeem, hoe slecht ook, ergens toch nog werkt. Daarnaast is men ervan overtuigd dat Rusland onder Poetin weer een grootmacht is geworden. En patriottisme duldt geen kritiek op het moederland. Maar het moment zal aanbreken dat ze begrijpen dat ze iets moeten doen, omdat het anders erger wordt.”

Industriesteden klagen dat zij zonder midden- en kleinbedrijf geen toekomst hebben.

„In die steden hebben ze alledaagse problemen op het gebied van gezondheidszorg, wegenbouw, scholen. Ze hebben geen eigen budget, want alles wat aan belastingen binnenkomt wordt aan Moskou overgedragen. Moskou geeft hun dan 10 procent van die belastingen terug en dat is niet genoeg om iedereen die in de gezondheidszorg, wegenbouw en het onderwijs werkt van te betalen. Daarom willen ze de kleine en middelgrote ondernemersactiviteit stimuleren. Want ze weten dat die de basis en garantie zijn voor de overleving van hun stad. De grootste beperking is echter de corruptie – niet alleen de lokale, maar ook die aan de top, want corruptie in Rusland is een topdown fenomeen. Je kunt corruptie niet liquideren als de belangen van de machthebbers en het zakenleven zijn samengevoegd. Als de wet een lid van de regering niet toestaat om bezit te hebben, kan bij ons zijn vrouw dat bezit wel hebben. Die praktijk is niet uit te roeien, zolang Rusland geen onafhankelijke rechtbanken, wetgeving en media heeft.”

En als je die instituties wel zou hebben, betekent dat dan het einde van het autoritaire systeem?

„Ja, en precies daarom zijn de bestuurders in Rusland zulke haaien. Ze vernietigen de kleine zakenman, omdat die een grote bedreiging voor hen is.”

Wat gaat er in de nabije toekomst veranderen?

„De Russen zullen het slechter krijgen. Waarschijnlijk geldt dat voor meer dan 50 procent van de bevolking. Vooral in de dorpen en de provinciesteden krijgen de armen, de families met veel kinderen en eenoudergezinnen het moeilijk. Vergeet niet dat meer dan helft van de bevolking uit gepensioneerden bestaat.

„De bouwwereld en de levensmiddelenhandel zullen instorten. De tussenhandelaren in de levensmiddelensector zijn voor de bevoorrading van de steden afhankelijk van leningen. Als ze die niet krijgen kunnen ze geen voedsel inkopen. Al die westerse producten in de Moskouse winkels zullen dus binnenkort verdwijnen of heel duur worden. Er breekt een geheel nieuwe periode in ons leven aan.”