Hoe een noodscenario werkelijkheid werd

Ambtenaren van Financiën, Algemene Zaken en DNB zetten de afgelopen weken de nationale banksector naar hun hand. Historische ingrepen in tijden van crisis.

En wéér rukte het crisisteam uit. Dit keer was het Aegon en vond de actie plaats op een maandagavond. Drie miljard euro, daar draaiden de crisismedewerkers hun hand niet meer voor om. Minister Bos (Financiën, PvdA) zat ziek thuis en regisseerde op afstand met vijf à zes telefoontjes. Voor Aegon werd geen aparte persconferentie belegd. De president van De Nederlandsche Bank kwam niet voor de camera’s. De pers werd de volgende ochtend snel ‘bijgepraat’ door Bos.

Wat een verschil met eerdere reddingen van Fortis, ABN Amro, ING of acties voor de spaarders van Icesave. Het draaiboek voor de financiële reddingsoperaties begon routine te worden.

Binnen een maand heeft de Nederlandse financiële sector een metamorfose ondergaan. De kredietcrisis dwong tot grootschalige staatsinterventie, maar hoe kwam die de afgelopen weken tot stand? Wie zette de lijnen uit, en wanneer vielen de cruciale beslissingen om banken met miljarden overheidsgeld te steunen?

Nog maar drie maanden eerder leek er weinig aan de hand. De Nederlandsche Bank (DNB) testte een escalatie van de kredietcrisis: stel dat een grote financiële instelling bankroet dreigt te gaan. Wat te doen als de geldmarkt opdroogt en de toegang van gezonden banken tot kapitaal wordt afgesneden? Ambtenaren van de Generale Thesaurie van het ministerie van Financiën brainstormden ondertussen over noodscenario’s. Maar in de zomer was de financiële crisis toch vooral een Amerikaans probleem dat de Amerikanen maar moeten oplossen.

Half september slaat de stemming om. De Amerikaanse overheid komt met een voorstel om voor 700 miljard dollar slechte leningen van banken over te nemen en redt omvallende banken. Amerika heeft een plan – en Europa had nog helemaal niets.

In Brussel vergaderen hoge ambtenaren van Financiën van de lidstaten. Ze vinden dat er een Europees antwoord moet komen.

Terug uit Brussel besluit Bernard ter Haar, plaatsvervangend thesaurier-generaal en directeur Financiële Markten van het ministerie van Financiën, wat op papier te zetten. ‘s Avonds werkt hij thuis een A-4’tje uit met een plannetje: de EU-landen moeten gecoördineerd, maar per land, kapitaalinjecties geven aan gezonde financiële instellingen. Zijn voorbeeld is de aanpak door de Zweedse regering van de bankencrisis in Zweden, begin jaren negentig. Voor de EU komt Ter Haar uit op een omvang van 3 procent van het Europese bruto binnenlandse product. Voor Nederland afgerond op 20 miljard euro.

Bos reageert in eerste instantie voorzichtig en geeft aan dat zijn topambtenaar, die jarenlange Europese ervaring heeft, de steun voor zijn plan eerst maar eens bij anderen moet sonderen. Deze stuurt het voorstel rond aan zijn Europese collega’s. Clive Maxwell, zijn Britse collega bij de Treasury reageert belangstellend. Niet lang daarna belt Alistair Darling, de Britse minister van Financiën, Bos op. Goed plan, die kapitaalinjecties. Of ze kunnen samenwerken.

Plannen in Parijs

Bos houdt premier Balkenende (CDA) voortdurend op de hoogte. De minister-president heeft 1 oktober een ingelaste lunchafspraak met president Sarkozy in het Elysée. Maar er zijn problemen met het vliegtuig en Balkenende komt een dag later, vergezeld door secretaris-generaal Ronald Gerritse van Financiën. Sarkozy, halfjaarlijks voorzitter van de EU, heeft dan al een plan voor een gezamenlijk fonds bekendgemaakt, maar zonder ruimte voor de lidstaten zelf. Duitsland steigert, de Fransen aarzelen. Ondertussen reizen Jan Versteeg van Algemene Zaken en Maarten Verwey van Financiën naar het Bundeskanzleramt in Berlijn en naar Downingstreet 10 in Londen om tekst en uitleg te geven over het Nederlandse voorstel.

Tien dagen later komen de Europese regeringsleiders in Parijs bijeen. Daar lanceert de Britse premier Gordon Brown het voorstel van kapitaalinjecties in gezonde banken, gekoppeld aan garanties voor onderlinge bankleningen om het vertrouwen in de geldmarkten te herstellen.

Het opgetuigde voorstel van Bos en Balkenende gaat de wereld in als het Europese plan-Brown. Sarkozy weet het plan te verkopen.

Ondertussen hebben de ambtenaren hun handen vol aan Fortis. Op de laatste vrijdag van september zien de toezichtteams van De Nederlandsche Bank op hun beeldschermen dat er 20 miljard euro uit Fortis verdwijnt. Het gaat helemaal verkeerd bij de Belgisch-Nederlandse bankverzekeraar.

De Nederlandsche Bank, het ministerie van Financiën en het ministerie van Algemene Zaken onderhouden nauw contact. Bij Financiën werkt het crisisteam in wisselende samenstellingen onder supervisie van thesaurier-generaal tevens secretaris generaal Ronald Gerritse en van Gita Salden, hoofd financiële stabiliteit. Salden coördineert het team op het ministerie en groeit uit tot de spin in het web; Gerritse reist voortdurend mee met de minister; Ter Haar voert de onderhandelingen. Bij DNB zijn naast Wellink de directieleden Schilder (banktoezicht), Brouwer (financiële markten) en Kellermann ( toezicht verzekeraars en juridische zaken) verantwoordelijk. Bij Algemene Zaken coördineert plaatsvervangend secretaris-generaal Kajsa Ollongren de activiteiten rond de financiële crisis.

Op zaterdag 27 september voeren Bos, Balkenende en Wellink met hun medewerkers crisisoverleg in de statige vergaderzaal van de directie van DNB. De centrale bank dringt aan op overleg met de Belgen en een delegatie van Financiën en DNB vertrekt naar Brussel. Operatie ‘Pecunia’ is in gang.

België hoopt op dat moment nog op de verkoop van Fortis als geheel aan een buitenlandse bank. Geïnteresseerde banken – de Franse BNP en ING – bieden zulke lage prijzen, dat ze niet serieus genomen worden. Maar de liquiditeitspositie van Fortis is zo dramatisch, dat er snel gehandeld moet worden. Er moet een oplossing liggen vóór opening van de beurzen op maandag.

Dat weekeind komen België, Luxemburg en Nederland, op Belgisch initiatief, overeen om een belang van 49 procent in hun respectievelijke nationale takken van Fortis te nemen en om ABN Amro te verkopen.

Kleine deal zaait de grote

Maar de overhaast getekende overeenkomst zal een bron van conflicten worden. De Nederlandse overheid blijkt relatief veel betaald te hebben voor het belang van 49 procent. Dat het Belgische moederbedrijf Fortis Nederland Verzekeringen als onderpand heeft gebruikt voor een portefeuille slechte kredieten, leidt tot felle discussie. Voor De Nederlandsche Bank is het bovendien onverteerbaar dat de Nederlandse Fortisbank voor haar financiering afhankelijk is van het Belgische moederbedrijf. Ondertussen werkt de holding tegen de zin van de Nederlandse autoriteiten door aan een spoedverkoop van ABN Amro. Fortis heeft geen keus: de acute nood moet gelenigd worden.

Na de 49-procentsdeal blijken de volgende dagen nog steeds enorme bedragen uit Fortis te stromen. Op woensdag 1 oktober meldt Filip Dierckx, vier dagen eerder benoemd tot topman van Fortis, aan de commissarissen dat hij gebeld is door Ronald Gerritse, de thesaurier-generaal. Boodschap: ze willen alle Hollandse onderdelen kopen. De Nederlandsche Bank slaat alarm over de snel verslechterende situatie. De toezichthouder dreigt zelfs met beslaglegging om de Nederlandse delen te redden.

Wellink belt zijn Belgische collega Servais. Nederland wil de Nederlandse onderdelen uit de boedel van het instortende Fortis-concern halen, laat hij de Belg weten. Volgens de Belgen zijn de Nederlanders in paniek. Ze vermoeden dat Wellink zich nooit over het verlies van ABN Amro heeft heengezet en nu de kans voor zijn revanche ziet. „De ontmanteling van Fortis was voor de Belgen moeilijk te slikken. Ze hadden het gevoel dat ze met de overname van ABN Amro koning Willem I hadden verslagen en nu waren ze alles kwijt”, zegt een betrokkene.

Operatie ‘Pecunia’ gaat naadloos over in operatie ‘Non Olet’. In nachtelijk telefonisch contact tussen Bos en zijn Belgische ambtsgenoot Reijders, en tussen Balkenende en de Belgische premier Leterme maken de Nederlanders duidelijk dat uitstel geen optie meer is. Pas als de Belgische bewindslieden aangeven dat ze willen overleggen, vertrekt het ambtelijke crisisteam opnieuw naar Brussel.

Zolang het om de techniek gaat, doen ambtenaren het werk. Zodra het om oplossingen gaat, is het een kwestie van politiek. De ondergang van Fortis is chefsache geworden. Het bestuur van Fortis wordt niet eens meer bij de onderhandelingen betrokken.

Donderdagavond geven de onderhandelaars aan dat de Nederlandse politici kunnen invliegen. 's Avonds laat vertrekt het regeringsvliegtuig van Zestienhoven. Aan boord: Bos, die net de Financiële Beschouwingen in de Kamer achter de rug heeft, staatssecretaris De Jager (Belastingen, CDA), Wellink en Balkenende, net terug uit Parijs na zijn lunch bij Sarkozy.

Nederland betaalt uiteindelijk 16,8 miljard, ruwweg de helft van een waardebepaling door de Fortis-adviseurs van Morgan Stanley.

In België slaat de ontmanteling van Fortis als een bom in. „Wij brachten het slechte nieuws. We beseften eerder dan de Belgen dat Fortis op omvallen stond”, zegt naderhand een betrokkene.

In Londen wordt inmiddels gefluisterd dat Nederland hetzelfde plan bij de Royal Bank of Scotland zou kunnen uitvoeren. De Britse bank heeft al hulp gekregen, maar kan het nog niet geïntegreerde zakenbankdeel van ABN Amro zo weer afstoten. Wie is er dan een betere koper dan de ambtenaren uit Den Haag?

Ondertussen in IJsland...

Op een zijtoneel speelt zich tijdens de ABN Amro-nationalisatie het drama met de spaarders in de IJslandse bank Icesave af: operatie ‘Koud’. Johan Barnard, plaatsvervangend directeur Financiële markten van het ministerie, gaat met zijn collega Kleijwegt van DNB naar Reykjavik om een garantieregeling voor de gedupeerde spaarders af te spreken.

Een weekeind later volgt operatie ‘Leo’: de kapitaalinjectie aan ING. De topman van ING, Michel Tilmant, belt met De Nederlandsche Bank. Het komt niet als verrassing. De toezichthouder nam al een kapitaalvlucht waar van grote zakelijke klanten die hun geld bij ING weghaalden. Wéér is er een weekend waarbij Bos, Balkenende en Wellink op het hoofdkwartier van DNB onderhandelingen voeren. De deal van 10 miljard zet de norm voor andere hulpzoekenden.

Aegon weifelde of het aanspraak zou maken op het fonds. Maar na de deal van ING heeft de verzekeraar weinig keuze over de voorwaarden. De jongste noodoperatie, 3 miljard voor de Vereniging Aegon, is een invuloefening.