Levensgevaarlijke machtsfantasieën

Ook in de nieuwe roman van Hans Münstermann is WO II alom tegenwoordig.

Als we hem mogen geloven, worden we omringd door gevaarlijke gekken.

In de nieuwe roman Land zonder Sarah van Hans Münstermann raken normale mensen in de ban van levensgevaarlijke machtsfantasieën. Hetzelfde gebeurt in de film Die Welle die vanaf 27 november in Nederland in de bioscoop is te zien. In Die Welle probeert een docent met een project aan zijn leerlingen uit te leggen hoe fascisme in de praktijk werkt. Dat project loopt volledig uit de hand.
In de nieuwe roman Land zonder Sarah van Hans Münstermann raken normale mensen in de ban van levensgevaarlijke machtsfantasieën. Hetzelfde gebeurt in de film Die Welle die vanaf 27 november in Nederland in de bioscoop is te zien. In Die Welle probeert een docent met een project aan zijn leerlingen uit te leggen hoe fascisme in de praktijk werkt. Dat project loopt volledig uit de hand.

In de nacht van 10 mei 1940, tijdens het Wehrmachtoffensief, reist Adolf Hitler per trein westwaarts. Hans Münstermann fluistert hem in Land zonder Sarah een toekomstdroom in die speelt in het hedendaagse Nederland. Er is een premier die op Pim Fortuyn lijkt; een tv-persoonlijkheid (Ang genaamd) wordt vermoord. Maar deze schijnbaar eenvoudige gegevens zijn slechts flarden van een raadsel. Wat heeft Hitler gedroomd? Na zijn ontwaken doet hij telefonisch verslag van zijn nacht aan Eva.

Münstermann maakt het de lezer in dit boek niet gemakkelijk. Ook in zijn eerdere romans – waaronder het met de AKO-prijs bekroonde De bekoring – is 10 mei 1940 een essentiële datum. Op die dag trouwde de Duitse vader van zijn hoofdpersoon en alter ego Andreas Klein met zijn Nederlandse moeder. In al die romans is er sprake van een door elkaar lopend heden en verleden, altijd is de vlucht uit de tijd een thema en nooit wordt het doel van de vlucht of de strekking van de droom helemaal uit de doeken gedaan.

Land zonder Sarah, het verslag van Hitlers droom, is de eerste roman van Münstermann die niet autobiografisch is en waarin Andreas Klein geen rol speelt. Toch duikt diens naam even op. Tijdens het onderzoek naar Angs spoorloze moordenaar stelt een buurman van de dode talkshowpresentator zich namelijk voor als Klein. Deze Klein legt de toestand waarin Nederland verkeert als volgt uit: ‘We hebben nu een homo als premier en die zegt: we zijn allemaal broeders en zusters. […] Ach wat. Je ziet hoe het allemaal aan je voorbij trekt, zonder zin of plan. We kunnen nergens verhaal halen. Het wordt geschiedenis, een rapport over smurrie, van Geert Mak. Ik vraag me wel eens af of het mij allemaal niks meer kan schelen. Ik ben opgevoed met idealen, een wereldbeeld met plaats voor het geloof, maar het is allemaal weggespoeld. Ik wil geloven, zoals de moordenaar, die heeft tenminste het geloof in zijn daad. Wij hebben niks.’

Hitler die van Geert Mak droomt? In een droom kan alles. Münstermann houdt ervan bestaande en fictieve namen door elkaar te gebruiken. Zoals in Certificaat van echtheid (2003) Andreas Klein commentaar levert op Mient Jan Faber, Ronald Reagan, Van Agt en Aad de Mos, zo figureert in Land zonder Sarah behalve Geert Mak ook Geert Wilders.

Hitler zelf treedt in zijn droom op als de 21ste-eeuwse Nederlandse journalist Wolf, omstreden wegens zijn documentaire ‘Mein Kampf Update’. Hij heeft net zijn echtgenote Eva en dochtertje Lotte verlaten voor een vrouw die Sarah Presser heet. Op de ochtend van de moord is hij afgereisd naar China. Pas bij terugkomst wordt hij op de hoogte gesteld van de gewelddaad. Zoals alle buren wordt Wolf verhoord door rechercheur Goldensohn, tegenover wie hij zijn hart uitstort over zijn huwelijk met Eva, zijn obsessie voor Sarah.

In Hitlers verwarrende droom lopen diverse tijdvakken door elkaar. Hoe komt hij bijvoorbeeld aan de naam Goldensohn? Is dat niet dezelfde die tijdens de Neurenberger processen als psychiater interviews met de gedaagden maakte? Verontrustend aan Leon Goldensohns gesprekken is dat de nazi’s die hij ondervroeg doorsnee mensen bleken te zijn.

En hiermee zijn we op vertrouwd Münstermannterrein: in zijn romans werpen WO II en de naweeën ervan voortdurend hun schaduwen op het heden, waarin nog altijd gewone mensen met normale gezinslevens in de ban raken van levensgevaarlijke machtsfantasieën. Niet zelden is het bij Münstermann uitgerekend het ‘normale gezinsleven’ zelf dat zijn personages tot waanzin drijft.

Dat geldt in dit boek voor zowel de van racisme beschuldigde documentairemaker Wolf, als voor zijn echtgenote Eva en zijn maîtresse Sarah. Alle drie zijn zij mogelijke moordenaars van de talkshowpresentator, voor wie geen taboe heilig was.

Land zonder Sarah is een macaber doolhof van verwijzingen. Daar moet je van houden en je moet er iets voor weten, wil je niet verdwalen. Wie bij de naam Presser bijvoorbeeld niet denkt aan Jacques Presser, diens Ondergang over de uitroeiing van de Nederlandse joden en zijn novelle over Westerbork, mist de wegwijzers in deze op associaties drijvende roman. Maar ook zonder richtingborden valt er aan Land zonder Sarah veel te genieten en te huiveren. Het genot zit hem in historische parallellen en in het sobere, maar trefzekere taalgebruik; de huiver wordt opgeroepen door de visie van de dromende Hitler op onze tijd, gekenmerkt door rassenwaan, xenofobie en godsdiensthysterie. ‘Stel dat de hele wereld buiten Nederland Geert Wilders ging verheerlijken als enige almachtige God!’ peinst Wolf. Het is het visioen van een hallucinerende gek, maar als we Münstermann moeten geloven dan worden wij door zulke gekken omringd. Sterker: die gekken zijn wijzelf.

Zie ook: www.nieuwamsterdam.nl/hansmunstermann

Hans Münstermann: Land zonder Sarah. Nieuw Amsterdam, 191 blz. € 18,50