Het gaat niet goed in Bosnië en de EU kijkt weg

In 1995 kwam er een einde aan de oorlog in Bosnië.

Nu loopt de spanning weer op. De deskundigen van toen slaan alarm.

Forensisch onderzoek eerder deze maand naar een massagraf in het Bosnische dorp Zvornik. De lijken zijn vermoedelijk van moslims die werden vermoord in Srebrenica en die hier later naartoe zijn gebracht. (Foto AP) A shoe lays exposed as forensic experts of the International Commission for Missing Persons ICMP inspects human remains at a mass-grave site in remote mountain area in the village of Kamenica near Eastern-Bosnian town of Zvornik, 80 kms north east of Sarajevo, Bosnia, on Thursday, Oct. 16, 2008. The mass grave is considered to be a secondary mass-grave, where bodies were moved to from another original site. Most of the remains are believed to be those of Muslims from Srebrenica killed in July 1995 during fall of Srebrenica, and will be identified by DNA. (AP Photo/Amel Emric)
Forensisch onderzoek eerder deze maand naar een massagraf in het Bosnische dorp Zvornik. De lijken zijn vermoedelijk van moslims die werden vermoord in Srebrenica en die hier later naartoe zijn gebracht. (Foto AP) A shoe lays exposed as forensic experts of the International Commission for Missing Persons ICMP inspects human remains at a mass-grave site in remote mountain area in the village of Kamenica near Eastern-Bosnian town of Zvornik, 80 kms north east of Sarajevo, Bosnia, on Thursday, Oct. 16, 2008. The mass grave is considered to be a secondary mass-grave, where bodies were moved to from another original site. Most of the remains are believed to be those of Muslims from Srebrenica killed in July 1995 during fall of Srebrenica, and will be identified by DNA. (AP Photo/Amel Emric) Associated Press

Het leek de ultieme uitdaging. Helpen bij de opbouw van een land dat zich moet hervinden na een burgeroorlog. In 2005 arriveerde de Amerikaans-Britse Matthew Parish in Bosnië, als jurist op het bureau van de Hoge Vertegenwoordiger, de missie die namens de internationale gemeenschap het gespleten Balkanland bestuurt. Twee jaar later, in 2007, vertrok hij weer. Een illusie armer.

‘Eigenbelang, desinteresse en misbruik van macht karakteriseren de missie’, schrijft Parish in zijn binnenkort te verschijnen boek A Free City in the Balkans. Hij is niet de eerste ex-werknemer van een internationale VN- of EU-opbouwmissie die uit de school klapt over interne misstanden. Vaak staan die getuigenissen bol van wilde speculaties, gekleurd door frustratie over het eigen falen van de spijtoptant.

Parish daarentegen fileert het opbouwwerk op nauwkeurige, academische wijze en zijn conclusies komen daarom extra hard aan. Vooral over de rol van de Europese Unie in het naoorlogse Bosnië is hij zeer kritisch.

„Binnen de EU ontbreekt het aan iedere kennis en interesse in Bosnië”, zegt Parish door de telefoon vanuit Genève, waar hij nu werkt voor een advocatenkantoor.

In 1995 kwam er met het Dayton-vredesakkoord een einde aan de oorlog in Bosnië, die aan ruim honderdduizend mensen het leven kostte. De voormalige Joegoslavische deelstaat werd bestuurlijk opgedeeld in een moslim-Kroatische federatie, met hoofdstad Sarajevo, en een Servische Republiek waarvan de regering zetelt in Banja Luka. De Hoge Vertegenwoordiger, nu EU-gezant Miroslav Lajcak, ziet erop toe dat de etnische groepen het Dayton-akkoord nakomen: samenwerken, met het oog op verzoening en opbouw van een meer centralistisch gezag.

Maar dertien jaar na de oorlog lopen de etnische spanningen weer op. Bij de laatste lokale verkiezingen, op 5 oktober, wonnen in beide entiteiten de aloude nationalistische partijen fors. Haris Silajdzic, politiek kopstuk in de Bosnische moslimgemeenschap, noemt de Servische Republiek een „op genocide gebaseerde entiteit”, verwijzend naar Radovan Karadzic, stichter van de Republiek. Op zijn beurt flirt premier Milorad Dodik met de „mogelijke” onafhankelijkheid van zijn entiteit.

„Mijn angst is dat in de nabije toekomst een nog fellere Servische politicus aantreedt die verder gaat dan de flirt en de onafhankelijkheid daadwerkelijk uitroept”, zegt Parish. „Dan wordt de situatie explosief.” Parish was twee jaar gestationeerd in het noord-Bosnische district Brcko dat tijdens de oorlog bijna volledig werd verwoest. Bij het ontwerp van ‘Dayton’ konden de strijdende partijen het niet eens worden over het strategisch gelegen en multi-etnische Brcko. Onder druk van de Amerikanen kreeg het district daarom een aparte status met zelfbestuur. In de ‘proeftuin’ werd aanvankelijk succes geboekt: economische voorspoed en samenwerking tussen Kroaten, Serviërs en moslims. Verwacht werd dat de rest van het land dat voorbeeld zou volgen.

Parish: „Helaas is het ook in Brcko misgegaan. In 2004 mochten ze van de Hoge Vertegenwoordiger voor het eerst lokale verkiezingen houden. Corrupte Bosnische politici gingen vanaf toen het spel spelen. Een ander probleem was dat het Westen langzaam zijn interesse in Bosnië verloor, wegens brandhaarden elders, in Afghanistan, in Irak. Onder de ‘internationals’ sloeg demoralisering toe. De missie is verworden tot een arrogante, neokoloniale organisatie. Alles wat in Brcko was opgebouwd stortte weer in. Hetzelfde dreigt nu te gebeuren in heel Bosnië.”

„De Republikeinen die in 2000 in de VS aan de macht kwamen, verschoven al hun militaire en logistieke middelen naar het Midden-Oosten. Donald Rumsfeld zei letterlijk: „De Balkan is nu een Europees probleem”. Je zou hem nog gelijk geven, maar in Europa is die boodschap nooit aangekomen.”

De Nederlandse ambassadeur in Bosnië, Karel Vosskühler, is sinds deze maand persona non grata in de Servische Republiek, nadat hij de premier van de republiek vergeleek met de Wit-Russische dictator Loekasjenko. Een diplomatieke uitglijder?

„Het toont aan dat Europeanen zich vergissen in Bosnië”, aldus Parisch. „Ze behandelen het land als een doorsnee EU-kandidaat die je af en toe een wortel voorhoudt, en dan happen ze hopelijk toe en bewegen ze zich wellicht richting ‘beschaving’. Maar het ware beeld in Bosnië, waar niemand de oorlog heeft gewonnen, toont partijen die de strijd hebben voortgezet met woorden. De EU wil er een centralistisch gezag creëren. Daarmee kiest Europa indirect partij, want ‘centralistisch gezag’ leggen de moslims uit als de verwezenlijking van hun droom, namelijk één Bosnië waar de moslims de baas zijn. De Serviërs leggen het uit als het einde van hun republiek. De nadruk had van begin af aan moeten liggen op het verstevigen van instituties op lokaal niveau.”

Of de Bosniërs met woorden blijven strijden? „Dit land zit vol met wapens. Iedere Bosniër slaapt met een geweer onder zijn kussen. De wapens komen makkelijk het land in, want er is nauwelijks deugdelijke douanecontrole. Dertien jaar later leeft de oorlog nog altijd voort in de hoofden van de mensen. Bosnië staat op springen, maar het Westen kijkt weg. En dat voelen de Bosnische politici goed aan. Ze zien hoe de Hoge Vertegenwoordiger zijn invloed verliest en weinig steun meer krijgt uit Brussel en Washington. Zij grijpen nu hun kans om verder te radicaliseren. Ik vrees voor een nieuw, gewapend conflict in de regio.”

2009 wordt nu genoemd als einddatum van de internationale missie. Ook de EUFOR, de Europese vredesmacht, wil op korte termijn weg uit Bosnië. Onverstandig, volgens Parish. „Het internationaal falen zou dan compleet zijn. Missies zoals in Bosnië slagen alleen als je voor de lange termijn gaat en tot het einde betrokken blijft. Maar in Europa is de interesse in Bosnië weg. Je ziet het ook in Kosovo. Na de onafhankelijkheidsverklaring daar, in februari, verdween het vraagstuk van tafel. Er is in Brussel weinig animo om de EULEX-missie in Kosovo te laten slagen. Maar als het straks in die landen toch misgaat, krijgen we spijt.”

Online rapport over Bosnië van Parish via: mp-law.com/matthewparish.pdf