Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Artistiek protest in Minsk

Ondernemende Wit-Russen hebben het zwaar onder het autoritaire bewind van hun president Aleksander Loekasjenko. Het protest tegen de repressie groeit. Velen emigreren liever.

‘Mijn vaderland’, is de titel van een recente aflevering van de tekenfilmserie ‘Nieuwe Wit-Russische Sprookjes’, te zien op internet. Een Flintstones-achtige familie stookt een vuurtje in een grot. Op de uit steen gehouwen televisie verschijnt de Wit-Russische vlag, met daaroverheen de tekst: ‘Onze grot is de hemel op aarde’. Door de uitgang van de grot zijn moderne wolkenkrabbers te zien. De in lompen gehulde president Aleksandr Loekasjenko slaat iedereen die naar buiten wil met een knuppel op het hoofd.

De Nieuwe Wit-Russische Sprookjes worden gemaakt door De Derde Weg, een groep activisten die zegt Wit-Rusland te willen omvormen tot een „liberaal en modern land”. President Loekasjenko, een voormalige kolchozenboer die slechts traag economische hervormingen in de voormalige Sovjetrepubliek doorvoert en tot voor kort politieke tegenstanders hardhandig de mond snoerde, leidt het land nu ruim veertien jaar. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice noemde hem „Europa’s laatste dictator”.

Tegen maatschappelijke en culturele organisaties werden afgelopen jaren talloze strafzaken gevoerd. Zo klaagde het Wit-Russische openbaar ministerie in 2005 de tekenaar en de webmaster van de Sprookjes aan wegens „het belasteren van de eer en waardigheid van de president”. De zaak werd deze zomer uiteindelijk zonder veroordelingen gesloten.

Ondanks de repressie groeit het artistiek protest gestaag. Op internet wordt Loekasjenko’s feitelijke alleenheerschappij belachelijk gemaakt met LuTube, een YouTube waar alleen filmpjes van de president te zien zijn. Ook is er een zoekmachine die alleen maar presidentiële websites vindt, waar je ook naar zoekt. Dankzij het vanuit Oekraïne opererende duo Sasja en Sirozja heeft Wit-Rusland zijn eigen Beavis en Butthead, zij het alleen via de beperkt te ontvangen Poolse satellietzender Belsat of de website sa-si.tv. De toneelgroep Belarus Free Theatre, die zegt met haar politiek toneel te zullen optreden zolang Loekasjenko aan de macht is, treedt ondergronds op in eigen land en bovengronds in het buitenland. Enkele weken terug nog in de schouwburg van Rotterdam.

Een thuishaven voor artistieke en ondernemende Wit-Russen, tevens de plek waar de kiem voor Belarus Free Theatre werd gelegd, is café London op de centrale boulevard in Minsk. De naam is niet gekozen ter ere van de Britse hoofdstad, maar omdat er eerder een schoenenzaak zat die zo heette. Aangezien het een half jaar zou kosten om de naam bij de gemeentelijke autoriteiten te wijzigen, werd besloten het thema uit te buiten. Dus lijkt de bar op een rode dubbeldekker en hangen her en der maquettes van Engelse kastelen. In een land waar alle grote kranten en tv-zenders staatspropaganda spuien, biedt het café tevens een blik op het buitenland, met een televisie die op Euronews staat afgestemd en gratis draadloos internet. De bovenverdieping dient als expositieruimte.

Het onvrije politieke en economische klimaat in Wit-Rusland maakt het werken als zelfstandig kunstenaar vrijwel onmogelijk, vertelt het artistieke brein achter de inrichting, Joera Vinogradov (39), in het café. „Ik ben al zestien jaar kunstenaar en er is grote interesse voor mijn schilderijen, maar ik kan nergens exposeren.” Vinogradov schildert momenteel doeken met eenzame speelgoeddieren. Hij zegt zijn werk voor een habbekrats te moeten verkopen.

Veel vrienden van Vinogradov zijn geëmigreerd, naar Litouwen, Groot-Brittannië, Zweden en Nederland. Afgelopen jaren was er sprake van een heuse brain drain uit Wit-Rusland: de Wit-Russische academie van Wetenschappen NAN meldde in 2004 dat in de zeven jaar daarvoor ieder jaar circa eenzesde van de wetenschappers was geëmigreerd. De schilder blijft, in de hoop mee te maken dat er iets verandert.

Onder de vaste bezoekers van café London, van wie velen er komen om hun e-mail te lezen of met een zakenpartner koffie te drinken, is internetondernemer Michail Dorosjevitsj (40). Hij runt de netwerkwebsite face.by, een soort Wit-Russische Hyves. Ook hij ondervindt grote hindernissen als zelfstandig ondernemer.

„De autoriteiten eisten dat we van iedereen die zich aanmeldde het paspoortnummer zouden noteren”, vertelt hij vanachter een grote kop thee. „En face.by mocht niet op een datingsite lijken, omdat vrouwenhandelaren die zouden gebruiken om gewillige slachtoffers te zoeken. Toen alle juridische kwesties eindelijk waren opgelost, hadden concurrenten uit Rusland al een enorme voorsprong genomen.” De meeste Wit-Russen spreken in het dagelijks leven Russisch.

Eind vorig jaar berichtte de Academie van Wetenschappen dat de kennisleegloop met succes een halt is toegeroepen dankzij de ontwikkeling van een ict-park, een Wit-Russische Silicon Valley. Dorosjevitsj noemt dat een totaal mislukt project en ook een vice-premier gaf dit jaar toe dat de Wit-Russische ict-sector achterloopt op de rest van de wereld.

Kan de ondernemer de schilder niet helpen om zijn kunst in het buitenland te verkopen via een online galerie? Volgens Dorosjevitsj is daarvoor de infrastructuur in het land nog niet voldoende. „Er bestaan Wit-Russische creditcards, maar die werken niet in het buitenland, en andersom. En zelfs als ik een online betalingssysteem zou kunnen maken, dan weet ik niet hoe ik doeken zou kunnen laten opsturen, zonder dat er enorme belastingen of andere kosten worden geheven.” Vinogradov voegt daaraan toe: „Ik wil gewoon dat mensen mijn schilderijen hier in het echt kunnen zien.”

Alle besproken websites via nrc.nl/buitenland