Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Cultuur

Agnes Jama, haar moeder

Soesja Citroen met cd-hoes Foto NRC Handelsblad, Leo van Velzen Gouda, 14-10-08. Soesja Citroen. Foto Leo van Velzen NrcHb
Soesja Citroen met cd-hoes Foto NRC Handelsblad, Leo van Velzen Gouda, 14-10-08. Soesja Citroen. Foto Leo van Velzen NrcHb Velzen, Leo van

Mischa Spel

„Toen ik klein was, zong en speelde mijn moeder slaapliedjes voor me. Vaak waren dat fuga’s van Bach. Haar muziek, alles wat ze speelde en componeerde, was voor mij vanzelfsprekend als ademen. Het verlangen daarnaar heb ik nog steeds: „Her spirit will stay with me till I die.”

Soesja Citroen is jazz-zangeres. Als eerbetoon aan haar moeder, pianiste/componiste Agnes Jama (1911-1993), schreef en zong ze haar Song for Ma. Die staat als extraatje op de cd The Complete Musical Works of Agnes Jama, die vanavond wordt gepresenteerd in de Uilenburger Synagoge in A’dam.

„Al als tienjarige componeerde mijn moeder haar eerste lied, over een dood vogeltje. Ze wás muziek. Zozeer dat ik me nooit heb afgevraagd hoe ze er, als dochter van twee kunstschilders, toe kwam. Haar moeder was een jonkvrouwe die op de academie in München verliefd werd op een Sloveense impressionist, Matija Jama. In Den Haag, waar ze later naartoe verhuisden, was muziek gewoon onderdeel van een goede opvoeding.

„Bij Bernhard van den Sigtenhorst Meijer, zelf óók componist, studeerde mijn moeder na de HBS piano. Ik denk dat hij haar ook bij haar ontwikkeling als componiste heeft begeleid. Later heeft ze nog les gehad bij Henk Badings en Ton de Leeuw. Maar ze had als componiste haar tijd tegen, en wist het.

„Het serialisme zinde haar niks. Ze vond dat muziek ‘kosmopolitisch’ moest zijn, was zelf zeer geïnteresseerd in wereldmuziek. Dat haalde een recensent eens smalend aan in een kritiek van haar „lieve liedjes”. Onzin. Ze was streng, analytisch en zei waar het op stond. Als ik melancholiek met de Matthäus Passion op bed lag, keek ze kritisch. Zelfs Stravinsky heeft ze in zijn gezicht gezegd dat ze zo haar bedenkingen had over zijn muziek. Dat leverde toen nog een levendig tafelgesprek op!

„Naast het componeren had ze nog een levenswerk; het ontwikkelen van een pianomethode. Uiteindelijk is die er ook gekomen, meesterpianist György Sebok beveelt hem zelfs aan. Ze wilde de fysiologie van het pianospel doorgronden, waarschijnlijk geïnspireerd door haar eigen kleine handen en de wens haar spel desondanks te optimaliseren. Dat bleef tot het allerlaatst haar ambitie. „Ik ga nog vooruit!” zei ze dan.

„Een paar jaar voor haar dood vroeg mijn moeder me het thema uit haar Cellosonate om te smeden tot een liedje. Dat kon ik toen niet, maar de melodie is wel in Song for Ma beland en een motiefje uit haar Sonatine gebruik ik ook. Mijn moeders muziek reflecteert haar persoonlijkheid. De kracht en de dynamiek van die Sonatine, met ijle motiefjes en dan flink uitpakken – zo was zij ook. Temperamentvol én spiritueel. Ja, Haagse sjiek, hè? Dat waren vaak ‘zweefkezen’.

„Ik ben al jaren bezig mensen voor de muziek van mijn moeder te interesseren, maar het is pianist Marcel Worms die het initiatief heeft genomen voor deze cd. Alle muziek die zij als voltooid beschouwde en door Donemus is uitgegeven, staat erop. Al is er nog een plastic tas vol manuscripten waarover ik twijfel.

„Haar oeuvre is dus klein, en dat was ook haar tragiek. Als alleenstaande moeder bestond het leven uit véél door de regen fietsen op weg naar pianoleerlingen, en weinig componeren. We leefden arm, omringd door dure erfstukken. Maar zoals zij zei: „Het is de esprit, waar het om gaat.”

Complete Musical Works Of Agnes Jama (Challenge CC 72192)