Het nieuws van 17 oktober 2008

Spinoza I

Michiel Leezenberg benadrukt `t liefst hoe Spinoza nog in de oude filosofie stond (Boeken 03.10.08). Hij heeft weinig waardering voor degenen die aandacht vragen voor het nieuwe en actuele van deze filosoof.

Onbeargumenteerd beweert hij dat Spinoza via Jonathan Israel `het boegbeeld is geworden van de pleitbezorgers van een extreem anti-religieuze, atheïstische verlichte rede, die van allochtonen een volledige aanpassing eisen aan de bestaande liberale constellatie.` Alsook dat de Spinoza-tentoonstellingen in Amsterdam `de hedendaagse multiculturele liberale samenleving` via Spinoza willen bevorderen.

Dan begint hij over het `oppimpen van Spinoza tot moderne filosoof`, waarmee diens drie voormoderne aspecten worden miskend: 1. nadruk op de kentheorie ontbreekt; 2. Spinoza was geen liberaal democraat, maar stond republicanisme klassieke stijl voor; 3. Spinoza droeg het stempel van de joodse, zelfs islamitische traditie.

Het voert te ver Spinoza`s kentheorie te behandelen, maar er is bij hem veel nadenken over hoe wij kennen en hoe wij onze begrippen vormen. Men hoeft niet op Kant te wachten, maar kan al bij Spinoza vinden hoe de noties tijd en ruimte door ons kenvermogen (de verbeelding) aan onze waarneming van de werkelijkheid worden opgelegd.

Wat Spinoza`s ideeën over de democratie betreft schrijft Leezenberg: `Het zijn Nederlandse Spinoza-specialisten als Wim Klever en Wiep van Bunge die er veel aan gedaan hebben om Spinoza te plaatsen in de traditie van het 17de-eeuwse Nederlandse republikanisme.` Alsof zij Spinoza daarmee naar zijn 17de-eeuwse hok zouden hebben teruggestuurd. Maar juist Wim Klever heeft meer dan wie ook laten zien hoe overtuigd Spinoza ervan was dat elke heerschappijvorm in de gevoelens van het volk geworteld is en hoe bij hem democratie de voorrang genoot.

Het `stempel van de joodse traditie` haalt Leezenberg uit De ketterij van Spinoza van Steven Nadler. Het merkwaardige is dat Nadler Spinoza`s afstand nemen van zijn Joodse wortels niet wegmoffelt, maar hem geworteld laat blijven in de Joodse traditie.

Het allerbontst maakt Leezenberg het met zijn `vondst` wat betreft Spinoza`s islamitische wortels. Maar dat Maimonides` zijn Gids voor verdoolden eerst in het Arabisch schreef, maakt hem toch niet tot islamiet? Van Ibn Roesjd (Averroes) benadrukte Leezenberg zelf eerder hoe moslims eeuwenlang niets van deze filosoof moesten hebben. In hoeverre is er dan sprake van islamitisch denken?