Telescoopcontroverse

Publieke demonstratie van de telescoop, eind 17e eeuw. Foto Boerhaave Het observeren van de hemel met de lange telescopen trok veel publiek. Gravure uit W. Goeree, Voorbereidselen tot de Bybelsche Wysheid, 1690. FOTO: Museum Boerhaave astronomie telescopen Maan
Publieke demonstratie van de telescoop, eind 17e eeuw. Foto Boerhaave Het observeren van de hemel met de lange telescopen trok veel publiek. Gravure uit W. Goeree, Voorbereidselen tot de Bybelsche Wysheid, 1690. FOTO: Museum Boerhaave astronomie telescopen Maan Museum Boerhaave

Vierhonderd jaar nadat Hans Lipperhey uit Middelburg op 25 september 1608 als eerste een telescoop presenteerde aan prins Maurits, zijn documenten opgedoken waaruit zou blijken dat hij helemaal niet de uitvinder van de telescoop is geweest. In de oktoberuitgave van History Today beweert de Engelse historicus Nick Pelling dat een Spaanse brillenmaker ruim vijftien jaar eerder al een telescoop maakte.

Lipperhey verkreeg op 2 oktober 1608 octrooi op zijn vinding, maar al binnen twee weken werd dat met succes aangevochten door twee anderen. Het is opvallend dat in zo korte tijd drie ‘uitvinders’ een ontdekking claimen, vandaar dat historici al eerder suggereerden dat de telescoop oorspronkelijk uit Italië kwam.

Pelling herontdekte nu bij toeval de tekst van een vergeten radiouitzending uit 1959. Daarin vertelt de inmiddels overleden José Maria Simón de Guillema, amateurhistoricus en verzamelaar van optische instrumenten, over een een Italiaans boek uit 1609. Volgens deze bron is de oude Spaanse lenzenmaker Juan Roget de echte uitvinder van de telescoop. De Guillema ontdekte nu een overlijdensakte van de vrouw van Roget én informatie over familieleden in Barcelona die ook lenzenmaker waren geweest. Verder speurde hij in oude testamenten uit het gebied naar het woord ulleras, een Catalaans woord dat oogglas en later ook telescoop betekende. De vroegste vindplaats stamt van 10 april 1593 toen een zekere Don Pedro de Carolona een ‘met koper versierd lang oogglas’ naliet aan zijn echtgenote. Resteert de vraag waarom niemand het belang van die vinding heeft ingezien, als het daadwerkelijk een telescoop is geweest.

Volgende week is er een congres in Noordwijk over 400 jaar telescopen. Informatie op:

www.400yearsoftelescopes.org