Slechte tijd voor bezoek aan Zhoujiazhuang

Lokale bestuurders in China liggen onder vuur wegens het melkschandaal. Journalisten zijn niet overal meer welkom, ook niet voor andere zaken.

In de gemeente Zhoujiazhuang, in de provincie Hebei, wonen zo’n 7.000 Chinezen nog volgens het principe van Mao’s volkscommune. De dorpjes die de gemeente vormen liggen op twee uur rijden van Shijiazhuang, een stad met negen miljoen inwoners die bekend staat om zijn zware industrie, leerlooierijen en luchtvervuiling.

In het centrum, vlakbij het station, wordt vuurwerk afgestoken en laten mensen onder luid gejuich vrolijk gekleurde ballonnen op. De in livrei geklede receptionist in het hotel aan de overkant legt uit dat het feest is omdat er vandaag een nieuwe elektronicazaak wordt geopend. Wijzend naar de hoek van de straat zegt hij: „En daar staat de fabriek van de Sanlu zuivelgroep. Weet u wel, het bedrijf dat nu in het nieuws is. Bent u journalist? Komt u voor het melkschandaal? Weet u al dat de burgemeester van Shijiazhuang ontslagen is?

De hotelbediende doelt op het schandaal met vergiftigd melkpoeder waarbij vier zuigelingen stierven en duizenden baby’s met nierstenen moesten worden opgenomen in het ziekenhuis. De kans is groot dat journalisten wegens het schandaal niet welkom zijn in Zhoujiazhuang, zegt de man.

Onderweg vertelt chauffeur Zhen dat er veel ophef is over het melkschandaal. Een vriend van hem is loco-burgemeester van Jinzhou, de hoofdstad van de gelijknamige deelprovincie waarin Zhoujiazhuang ligt. „Hij heeft het er erg druk mee. Het hele provinciebestuur is in paniek.”

Op de weg naar Zhoujiazhuang hangt een dikke laag smog over de tweebaanswegen waar vooral hoogopgetaste vrachtwagens overheen denderen. Midden in dit industriegebied ligt het communedorp waar 1.400 hectare landbouwgrond nog wordt bewerkt volgens de principes van Mao Zedong. Boeren zijn ingedeeld in ‘productieteams’ en ‘werkeenheden’ en hun salaris wordt uitbetaald op basis van het aantal behaalde ‘werkpunten’, zoals dat gebruikelijk was in de centraal geplande economie.

Sinds de introductie van de opendeurpolitiek door Deng Xiaoping dertig jaar geleden veranderde het communesysteem in het zogeheten huishoudcontractsysteem, waarbij alle productie- en beheersrechten op contractbasis werden overgedragen aan boeren. Zij mogen de winst houden maar moeten wel een symbolisch bedrag aan belasting betalen over het gebruik van de grond.

Zhoujiazhuang is vrijwel uitgestorven. Voor de poorten van de betonnen communehuizen zitten wat oudjes en hier en daar spelen kleine kinderen op straat. Oud-dorpshoofd Lei staat te praten voor de ingang van een lege bouwval. Lei, een man van zeventig met een verweerd gezicht en een verrot gebit, is aanvankelijk achterdochtig. Later nodigt hij het bezoek uit in zijn simpele huis dat uitkomt op een binnenplaats waaraan verscheidene gezinnen wonen.

„Ik woon hier al sinds mijn geboorte”, zegt Lei terwijl hij een laag krukje aanreikt. „Ik herinner me nog goed dat het provinciebestuur van Hebei begin jaren tachtig langs de deuren ging om aan elke familie te vragen of ze bereid waren een contract af te sluiten. Maar het ging Zhoujiazhuang goed, dus voelden we niets voor het moderne landbouwprogramma. Het hoofd van de commune is toen naar de gouverneur gestapt om te vragen of we het systeem mochten handhaven.”

Lei legt uit dat de commune tien productieteams telt die op uitzonderingen na al twintig jaar niet meer zijn vervangen. „Zhoujiazhuang stond bekend om zijn hoge productie. Vooral na 1979, toen we besloten om naast maïs en tarwe ook katoen te verbouwen.”

Dan kijkt de oude communist verschrikt op. Een veiligheidsbeambte en twee andere lokale ambtenaren stappen de binnenplaats op. „Meekomen naar mijn kantoor en identificeren graag”, zegt veiligheidsbeambte Wang tegen de tolk en mij.

Voor het gemeentehuis staat een groot standbeeld van Mao. Binnen in het koele betonnen kantoor schenkt een meisje met fijne gelaatstrekken thee in ouderwetse porseleinen mokken. Wang, een forse, bebrilde veertiger, is gekleed in smetteloos wit. Aan zijn riem hangen talloze sleutelbossen en bungelt zijn mobiele telefoon die onophoudelijk afgaat met de galmende ringtone van een Chinese operazanger.

Even later komen twee politieagenten binnen. „Perskaart graag en reden van bezoek”, zegt een van hen. Veiligheidsbeambte Wang heeft duidelijk opdracht gekregen om interviews niet toe te staan. „We waren niet op de hoogte van uw komst en bovendien komt u ongelegen omdat we druk zijn met het binnenhalen van de oogst. Nee, u kunt ook geen foto’s maken.” Er zou tot 17 oktober meer persvrijheid zijn in verband met de Olympische Spelen. „Daar weet ik niets van”, zegt Wang.

Op de terugweg naar Shijiazhuang krijgt chauffeur Zhen een telefoontje van de vrouw van zijn vriend de loco-burgemeester van Jinzhou. Die is opgeroepen naar Shijiazhuang te komen voor spoedoverleg over het melkschandaal. Zhen overhandigt zijn kaartje, voor een volgend bezoek. „U had geen slechter moment kunnen uitkiezen”, zegt hij.