Puzzel van stenen

Met veel aplomb presenteren wetenschappers hun theorieën over Stonehenge. Maar bewijzen ontbreken voor de interpretaties van de cirkel als prehistorisch Lourdes of monument voor de doden. Theo Toebosch

Stonehenge. De stenen lijken op wetenschappers met nieuwe theorieën over de betekenis van Stonehenge een speciale uitwerking te hebben. FOTO AFP (FILES) A file picture taken on June 21, 2007 shows the stone circle of Stonehenge at sunrise during the pagan festival, Summer Solstice, in Avebury, Wiltshire. Archeologists have started excavating on Stonehenge on Monday March 31, 2008 hoping to explain the mystery of the alignment of the five thousand years old stones. These latest excavations are the first ones in 44 years and they aim at dating precisely 'the double circle of blue stones'. AFP PHOTO/CARL DE SOUZA/FILES
Stonehenge. De stenen lijken op wetenschappers met nieuwe theorieën over de betekenis van Stonehenge een speciale uitwerking te hebben. FOTO AFP (FILES) A file picture taken on June 21, 2007 shows the stone circle of Stonehenge at sunrise during the pagan festival, Summer Solstice, in Avebury, Wiltshire. Archeologists have started excavating on Stonehenge on Monday March 31, 2008 hoping to explain the mystery of the alignment of the five thousand years old stones. These latest excavations are the first ones in 44 years and they aim at dating precisely 'the double circle of blue stones'. AFP PHOTO/CARL DE SOUZA/FILES AFP

Stonehenge? “Slechts een stapel stenen.” De mollige waardin van de Yew Tree Inn in Odstock, twaalf kilometer ten zuiden van het wereldberoemde monument, ziet met verbazing de verdwazing rond de duizenden jaren oude stenen cirkel aan. “Sommigen zijn zo gek om er ’s ochtends vroeg in lange jurken te gaan dansen. Ik niet, ik lig dan nog lekker te slapen.”

De stenen lijken ook op wetenschappers met nieuwe theorieën over de betekenis van Stonehenge een speciale uitwerking te hebben. Ineens laten ze alle terughoudendheid varen en presenteren hun vondst als de absolute waarheid. Alsof niet al ontelbare keren krantenkoppen als ‘geheim Stonehenge opgelost’ zijn verschenen.

De laatste tijd is het weer zo ver. Professor Geoff Wainwright, de zeventigjarige voorzitter van de Society of Antiquaries of London, en professor Tim Darvill (50) van de Universiteit van Bournemouth, zijn ervan overtuigd dat Stonehenge een prehistorisch Lourdes was. Professor Mike Parker Pearson van de Universiteit van Sheffield weet op zijn beurt zeker dat de stenen een monument voor de doden waren. Opvallend is dat in beide gevallen niet een wetenschappelijk tijdschrift, maar de televisie wordt gebruikt om de eerste bevindingen te verspreiden.

Wainwright en Darvill vertellen vanavond, zaterdag 27 september, in het BBC-programma Timewatch over de resultaten van hun onderzoek. Afgelopen maart waren zij met steun van het BBC-programma de eerste archeologen in ruim veertig jaar die weer in de stenen cirkel van Stonehenge mochten opgraven. Zij richtten zich vooral op de vroegste stenen fase van het monument, toen een dubbele cirkel van ongeveer tachtig arduinstenen werd gemaakt. Mineralogisch onderzoek in de jaren twintig van de vorige eeuw had al duidelijk gemaakt dat de stenen afkomstig waren uit de bijna 250 kilometer verder gelegen Preseli Mountains in Wales. Wainwright en Darvill stellen dat de blauwkleurige stenen wegens hun geneeskrachtige werking naar Stonehenge zijn gebracht. Middeleeuwse bronnen meldden al de genezende werking van de stenen en verder heeft het tweetal in Wales inscripties gevonden die de arduinstenen een magische werking toeschrijven. De magische, heilzame kracht die aan de stenen werd toegeschreven verklaart volgens Wainwright en Darvill waarom in de prehistorie zoveel zieken en gehandicapten rond Stonehenge zijn begraven – vaak met flinters van de arduinstenen. Strontiumonderzoek aan de tanden van de overledenen heeft ook nog eens duidelijk gemaakt dat een groot aantal van hen niet uit de omgeving afkomstig was, maar soms van verre gekomen moet zijn.

2300 VOOR CHRISTUS

Darvill en Wainwright maakten eerder deze week al bekend dat C14-datering van organisch materiaal in de holtes van de stenen duidelijk heeft gemaakt dat de arduinstenen fase driehonderd jaar jonger is dan gedacht en uit de periode rond 2300 voor Christus stamt. Dat maakt het volgens hen waarschijnlijk dat de zogenoemde Amesbury Boogschutter, wiens rijke graf in 2002 in de buurt is ontdekt, met een ernstige knieblessure en een mogelijk dodelijke gebitsaandoening speciaal voor genezing uit het Alpengebied naar Stonehenge is gereisd.

Mike Parker Pearson houdt er echter heel andere ideeën op na. Eerder dit jaar zond sponsor National Geographic de documentaire Stonehenge Decoded uit over het onderzoek dat hij uitvoert in samenwerking met archeologen van de universiteiten van Manchester, Bristol, Londen en Bournemouth. Parker Pearson graaft bij Durrington Walls, ongeveer drie kilometer ten noordoosten van Stonehenge. Bij de rivier de Avon zijn hier in 1967 de sporen opgegraven van een houten palencirkel waarvan de lay-out op Stonehenge lijkt en die sindsdien Woodhenge wordt genoemd. Vlakbij heeft Parker Pearson vorig jaar de sporen gevonden van wat volgens hem vierkante en rechthoekige houten huizen zijn geweest met een oppervlakte tot 25 vierkante meter. Op basis van geofysisch onderzoek schat Parker Pearson het aantal op honderden. In en rond de huizen zijn enorme hoeveelheden slachtafval gevonden. Onderzoek van strontiumisotopen heeft duidelijk gemaakt dat de dieren van verre, soms zelfs uit Wales, zijn aangevoerd. Maar aanwijzingen voor het verbouwen van gewassen ontbreken. Reden voor Parker Pearson om aan te nemen dat honderden mensen de plek alleen op bepaalde momenten in het jaar bezochten. Dat moet volgens Parker Pearson dan rond de midwinter zonnewende zijn geweest, omdat Woodhenge daarop is gericht. Analyse van ter plekke gevonden varkenstanden lijkt ook op slachten tijdens die periode te wijzen.

DODEN BEGRAVEN

Parker Pearson stelt dat de mensen van heinde en verre naar Woodhenge en het nabijgelegen dorp kwamen om doden in de rivier de Avon te begraven en om het leven te vieren. Stonehenge was naar zijn mening een domein voor de doden. Maar dan wel alleen voor een select, mogelijk ‘koninklijk’ gezelschap. Zowel Wainwright en Darvill als Parker Pearson komen met interessante hypotheses waarvoor ze goede en minder goede aanwijzingen hebben, maar anders dan ze doen voorkomen ontbreken (nog) echte bewijzen. Zo is het maar de vraag of voor de vroegste stenen fase alleen ‘magische’ arduinstenen werden gebruikt, want er zijn geen tachtig van die stenen meer terug te vinden.

Vorig jaar publiceerde geomorfoloog John Brian een onderzoek waarin hij stelt dat de arduinstenen niet uit één groeve in Wales afkomstig zijn, maar veel eerder van verschillende plekken door de Ierse Zee Gletsjer een eind in de goede richting moeten zijn geschoven. Verder brengen Wainwright en Darvill wel heel makkelijk de Amesbury Boogschutter in verband met de vroegste stenen fase van Stonehenge. De datering van het graf van de boogschutter en de nieuwe datering van Stonehenge liggen zo dicht bij elkaar dat het volgens Wainwright en Darvill geen toeval kan zijn. Maar dat kan het dus wel zijn, omdat het graf uit 2500-2300 voor Christus stamt en de vroegste stenen fase van Stonehenge voorlopig tussen 2400 en 2200 voor Christus wordt gedateerd. Ze hoeven elkaar dus niet te overlappen.

CURSUS

Parker Pearson is ervan overtuigd dat de mensen uit het dorp bij Woodhenge, dat hij tussen 2600 en 2500 voor Christus dateert, de vroegste stenen fase van Stonehenge hebben gebouwd. Maar als de nieuwe datering van Wainwright en Darvill klopt is dat onmogelijk. Verder kun je je afvragen waarom Parker Pearson voor de National Geographic-documentaire hele scènes inclusief dialogen – hij weet dus blijkbaar ook welke taal toen werd gesproken – heeft laten naspelen. Weinig wetenschappelijk is ook de scène, waarbij een jager in zijn ijver om een dier te vangen de Cursus, het bijna drie kilometer lange en ruim honderd meter brede, door mensenhand aangelegde aardwerk ten noorden van Stonehenge, oversteekt en naar Stonehenge rent. Zijn metgezellen houden verschrikt bij de greppel halt, want zij weten dat de jager een taboe overschrijdt.

De Cursus zal vast en zeker een betekenis hebben gehad, zoals al die andere door mensen aangelegde objecten in het Zuid-Engelse landschap, waaronder de stenen cirkel van Avebury en Sillbury Hill, maar je moet als wetenschapper oppassen om uitspraken te doen over wat in het hoofd van de prehistorische mens is omgegaan.

In dat opzicht is het onlangs verschenen boek van landschapsarcheoloog Anthony Johnson van de Universiteit van Oxford een verademing. Het heet dan wel ronkend Solving Stonehenge, The New Key to an Ancient Enigma, maar Johnson doet uiteindelijk geen uitspraak over de betekenis van Stonehenge – behalve dan dat er minder astronomische betekenis achter zit dan velen denken. Hij laat zien dat achter de aanleg van alle fasen van Stonehenge mogelijk eenvoudige geometrie schuil gaat. Met twee mensen, een touw en twee paaltjes was het allemaal te doen. Gewoon wat cirkels trekken en vierkanten en tienhoeken maken.

Timewatch, zaterdag 27 september, 21:05 uur, BBC2

Stonehenge Decoded, vrijdag 10 oktober, 18:00 uur, National Geographic Channel Nederland

Anthony Johnson, Solving Stonehenge (Thames & Hudson), ISBN 978-0-500-05155-9 ca €30