In Fictie

De actualiteit is vaak een spiegel van de kunst. Oliver Stone had het lef en de ambitie om de mentaliteit van Wall Street categorisch te kraken.

Wall Street
Wall Street

Nu het neoliberale model is vastgelopen en de financiële wereld de staat om hulp smeekt, loopt het tijdperk van Gordon Gekko op zijn eind. Zijn jaar was 1987: de conservatieve revolutie van Ronald Reagan tegen bureaucratie, regels, vakbonden en belastingen zette door. Yuppies met bretels en gestreepte overhemden waren het nieuwe jeugdideaal, supermanagers en financiers domineerde de omslagen van opiniebladen.

Toch zijn er niet zoveel films gemaakt over Wall Street. Portretjes van beurshandelaren die uit wroeging of existentiële leegte besluiten tot een ander bestaan, komedies over underdogs die het systeem naar hun hand zetten: dat is het zo'n beetje. Oliver Stone had het lef en de ambitie om de mentaliteit van Wall Street categorisch te kraken: in 1987 schitterde Michael Douglas in zijn film Wall Street als verdorven corporate raider Gordon Gekko. Die rol achtervolgde de acteur sindsdien in de gedaante van beurshandelaars die hem enthousiast op de schouder sloegen: 'Gekko, you're the man!'

Gordon Gekko is een trotse parasiet. 'Ik creëer niks. Ik bezit. Maar wij maken de regels, vriend. Het nieuws, oorlog, vrede, honger, oproer, de prijs per paperclip. We halen dat konijn uit de hoge hoed terwijl de hele wereld toekijkt, zich afvragend hoe we dat nu weer flikken. Je bent toch niet zo naïef te denken dat we in een democratie leven? Dit is de vrije markt.'

Gekko's vrije markt functioneert volgens het Darwinistische recht van de sterkste. De vraatzucht van rivaliserende carnivoren leidt immers vanzelf tot evenwicht: de 'onzichtbare hand' van de markt zorgt daar wel voor. De permanente strijd om te overleven gaat gepaard met vernietiging van levensvatbare bedrijven en massaontslagen. Maar 'creatieve vernietiging' vormt de essentie van de vrije markt en Gordon Gekko moet plunderen als Dzjengiz Khan. Hij ruimt daarmee minder vitale creaturen uit de weg en bewijst de vooruitgang een dienst.

Hoor Gekko brallen op de aandeelhoudersvergadering van Teldar Paper, een bedrijf waarmee hij snode plannen heeft: 'Ik ben geen vernietiger van bedrijven, ik ben een bevrijder van bedrijven. Het punt is, dames en heren, dat hebzucht – bij gebrek aan een beter woord – goed is. Hebzucht is rechtvaardig. Hebzucht werkt. Hebzucht verheldert, doorsnijdt en vormt de essentie van de evolutie. Hebzucht in al zijn vormen – hebzucht voor leven, geld, liefde, kennis – versnelt de vooruitgang der mensheid.'

Wall Street gold indertijd als een politiek pamflet van een verstokte liberal die de tijdgeest niet begreep. Oliver Stone, die vorig jaar een aanbod afwees om Wall Street II te regisseren, lacht in zijn vuistje: ‘Ik schiep Gordon Gekko en de Gekko's liepen Wall Street onder de voet', verklaarde hij recent. 'Je ziet hoe ze nu uit hun burelen worden geëscorteerd. Erg treurig allemaal.' Want anno 2008 grabbelt Gordon Gekko wanhopig in zijn hoge hoed: de konijnen zijn allemaal opgegeten.

Coen van Zwol