'Ik bezweer paniek'

Zij is de op een na invloedrijkste vrouw ter wereld. Beweert een Amerikaans blad. Duizenden Amerikaanse kinderen kennen dankzij haar de broertjes Rock en Brock. En als een Amerikaanse bank instort, kunnen spaarders in het uiterste geval op haar rekenen. Vraaggesprek met Sheila Bair, kinderboekenschrijfster en toezichthouder op Amerikaanse banken.

FDIC Chairman Sheila Bair photographed in New York on 9/19/08.
FDIC Chairman Sheila Bair photographed in New York on 9/19/08. Tobias Everke

Sheila Bair heeft het „echt niet elke dag” met centralebankier Ben Bernanke over haar kinderboeken. „Maar hij steunt me zeer, is zelf ook fan van financieel onderwijs voor kinderen.”

Bair is als voorzitter van de Federal Deposit Insurance Corporation momenteel een van de centrale figuren in Amerika die proberen de uitdijende financiële crisis in te dammen. Duizenden kinderen kennen haar beter als auteur van Isabel’s car wa$h en Rock, Brock and the savings shock. In het laatste boek, gepubliceerd vlak voor Bair door president Bush benoemd werd tot toezichthouder op de bankensector, belooft de grootvader het spaargeld van twee broers elk weekend te verdubbelen. Natuurlijk springen beide kleinzoons elk anders met hun geld om, verzamelt de een allerlei goedkoop felgekleurd plastic speelgoed en kan de ander uiteindelijk een rekening openen bij de lokale spaarbank:

Rock was a nearly perfect guy,

but here’s the thing: he loved to buy.

His brother, Brock, lived like a slob,

but saved his money by the gob.

Als onderminister voor Financiën aan het begin van Bush’ presidentschap waarschuwde Bair intern al voor de, in haar ogen, naderende hypotheekcrisis. Haar waarschuwing wordt nauwelijks serieus genomen. De regering-Bush heeft het drukker met de nasleep van 11 september 2001. Bair vertrekt, wordt hoogleraar Financieel Toezicht aan een goed aangeschreven universiteit, maar in 2006 wordt ze weer teruggehaald naar Washington. Ze wordt voorzitter van de FDIC, de overheidsorganisatie die, behalve toezichthouder, garant staat voor 4.400 miljard dollar aan spaartegoeden van Amerikanen. Daarna gaat het razendsnel.

In datzelfde jaar nog stort de Amerikaanse huizenmarkt in, een jaar later, in 2007, breekt de kredietcrisis uit. Deze week steggelt het Amerikaanse Congres over het grootste noodfonds uit de Amerikaanse geschiedenis: minister Paulson van Financiën en centralebankier Bernanke willen voor 700 miljard dollar ‘giftige’ leningen van banken opkopen.

Bairs functie wint almaar aan relevantie, en zijzelf valt op. Op de ranglijst van de honderd machtigste vrouwen ter wereld, van het zakenblad Forbes, staat senator Hillary Clinton op nummer 28, de lijst wordt aangevoerd door de Duitse bondskanselier Angela Merkel. En Bair? Die komt binnen op nummer twee.

In de nacht voorafgaand aan het vraaggesprek met een aantal Europese correspondenten lekt het noodplan uit. Terwijl in de lobby van het Marriott Hotel bij Wall Street Bairs gezanten staan te wachten om haar naar de volgende afspraak te begeleiden, voert zij op haar hotelkamer telefoongesprekken. Met wie? Waarover? „Kom je vast achter”, zegt ze later, „als vandaag meer details over het plan bekend worden.” Ze lijkt een spreekverbod opgelegd te hebben gekregen. Dat het een „amazing”, een verbazingwekkende, tijd is, wil ze nog net bevestigen.

De FDIC werd, toevallig dit jaar exact 75 jaar geleden, opgericht in reactie op de Grote Depressie, toen duizenden banken over de kop gingen en miljoenen Amerikanen hun spaartegoeden verloren. Dat nooit weer, was de gedachte, en Bair is er de vrouw naar om tijdens een gesprek drie keer het mantra van de organisatie te herhalen „dat nog nooit iemand een cent van zijn verzekerde spaartegoeden verloren heeft”.

Dat is niet het hele verhaal. Banken zijn niet verplicht zich aan te sluiten van de FDIC, die desondanks 8.560 banken tot lid rekent, die samen de garantiekas vullen. De overheid stort niks. Alle Amerikanen samen hebben voor 7.000 miljard aan spaartegoeden, eenderde daarvan is simpelweg onverzekerd. Bairs organisatie – 4.500 medewerkers – stelt zich garant voor de eerste 100.000 dollar van spaartegoeden en de eerste 250.000 dollar van pensioenen. De rest is men in geval van bankroet kwijt.

De Verenigde Staten kennen een lappendeken aan toezichthouders. De ingestorte Lehman Brothers of het overgenomen Merrill Lynch vielen niet onder de FDIC. Maar dat wil niet zeggen dat de twee overgebleven grote zakenbanken als Goldman Sachs en Morgan Stanley Bair geen zorgen baren. Die hebben juist deze week afscheid genomen van het zakenbankmodel, reorganiseren zich zo dat ze een gewone bank worden – en daarmee onder de FDIC kunnen komen te vallen.

Donderdagnacht werd Washington Mutual met behulp van de FDIC overgenomen door JPMorgan. „Voor klanten wordt het een naadloze overgang”, liet Bair ’s nachts in een persverklaring weten. „Diensten worden niet onderbroken en voor bankklanten wordt het vrijdagochtend business as usual.” ‘WaMu’ is de grootste bank uit de geschiedenis die het alleen niet meer redde, maar volgens Bair is er niets aan de hand.

Er is haar veel aan gelegen de rust te bewaren. Op de dag voordat een eerdere omgevallen bank weer zou openen, stuurde Bair een persoonlijke e-mail rond naar iedereen op FDIC’s e-maillijst. „Ik heb inaccurate en opruiende berichtgeving gezien die heel goed nodeloze zorgen en angst kunnen veroorzaken bij bankklanten waar dan ook in het land.” Of iedereen dus maar even een diepe zucht zou willen slaken.

Deze week volgt er een vergelijkbaar e-mail, dit keer naar aanleiding van een artikel van persbureau Bloomberg, dat kritisch is over FDIC’s vermogen om de deposito’s bij nog meer instortende banken te garanderen. „Laat er geen misverstand over bestaan”, schrijft de FDIC, „we hebben alle middelen die nodig zijn om onze belofte, die we als heilig beschouwen, aan verzekerde spaarders na te komen.”

Emoties moeten ingetoomd worden. De rust moet bewaard. Nervositeit tegengegaan.

Uw baan is: paniek onderdrukken?

„Inderdaad. Want we willen voorkomen dat de klanten hun bank bestormen om hun tegoeden op te eisen.”

En waarom wilt u dat?

„Financiële markten draaien om vertrouwen, functioneren ook alleen als er vertrouwen is. En als mensen hun geld op de rekening laten staan, is dat in hun eigen belang – mits het door de FDIC verzekerd is. Dan raken ze hun geld niet kwijt. Zelfs niet als hun bank instort. En zolang ze hun geld op de bank laten, kan dat geld gebruikt worden om uit te lenen, om de economie te financieren.”

Consumenten hebben tegelijkertijd wel reden tot zorg. Volgens cijfers van de FDIC zelf boekten alle aangesloten banken in het tweede kwartaal 5 miljard dollar winst. Een jaar eerder was dat nog 36,8 miljard.

De FDIC houdt een ‘probleemlijst’ bij van banken die extra aandacht verdienen, ja mogelijk zullen instorten. Geheim zijn de criteria om op die lijst te komen, ook geheim zijn de namen van de banken. Alweer: om paniek te voorkomen. Wat FDIC wel bekendmaakt is het aantal banken op die lijst (steeg in twee jaar van 50 naar 117) en de optelsom van hun activa (steeg van 6 naar 78 miljard dollar).

Zowel presidentskandidaat Barack Obama als de Republikeinse ‘running mate’ Sarah Palin heeft parallellen getrokken met de Grote Depressie. Is dat terecht?

„Nou, de huizenmalaise is zeker de grootste sinds de Depressiejaren. Maar daar eindigen de overeenkomsten dan wel meteen. Om te beginnen hebben we nu een verzekering op deposito’s. Tijdens de Depressie meldden klanten zich een aantal keer massaal bij hun bank om hun tegoeden op te eisen. 7.000 banken gingen toen failliet, een van de redenen waarom de FDIC opgericht werd.”

Tussen 2004 en 2007 was er geen enkele bank die instortte, dit jaar plots elf.

„Elf! We hebben het over elf banken. Het is gebruikelijk dat er elk jaar een paar verdwijnen. En het is nu ook een stuk minder dan tijdens de savings-and-loan-crisis van de jaren tachtig. Toen piekten we in één jaar op 534 banken. Dit jaar: elf. Ja, het aantal is gestegen. Maar als je kijkt naar al het gedoe, doen banken het nog best goed.”

Enkele uren na het gesprek volgt nummer twaalf. En donderdagnacht is Washington Mutual nummer dertien.

Gewoonlijk komt de FDIC bij voorkeur aan het einde van de werkweek bij een ingestorte bank binnen, op vrijdagavond. FDIC-personeel neemt de belangrijkste functies van de bank over. In het weekend kunnen klanten dan gewoon pinnen en cheques uitschrijven, en wanneer de filialen dan maandagochtend openen zit het gebruikelijke personeel achter de balie.

Als een bank faillissement moet aanvragen, gaan de tegoeden die daarna door klanten opgenomen worden ten koste van FDIC’s kas. Die is op het moment 45 miljard dollar groot. Lijkt flink wat, maar alleen de ingestorte bank IndyMacs deze zomer kostte al 9 miljard. Bair weigert zorgen hierover te uiten. De contributie van de deelnemende banken kan (en zal) verhoogd worden nu de kas leger raakt. En daarnaast „zijn we een overheidsorganisatie, we zíjn de overheid en hebben dus eigenlijk ongelimiteerd capaciteit om te lenen”. Dat geld komt dan van het ministerie van Financiën. Dat is slechts één keer, begin jaren negentig, gebeurd, en die lening is volgens haar binnen twee jaar afbetaald.

Had het noodfonds van 700 miljard dollar niet eerder opgetuigd moeten zijn, om de onrust van de afgelopen weken te voorkomen?

„Goede vraag. Eigenlijk al sinds het instorten van Bear Stearns, een half jaar geleden, heb ik opgeroepen een mechanisme in te stellen om instituten die in de problemen zouden komen, te helpen. Maar weet u, ik wil niemand bekritiseren over het fonds, dit is nou eenmaal een buitengewone tijd en er is geen handboek voor deze crisis voorhanden. Het is onvermijdelijk dat soms ad-hocbeslissingen worden genomen.”

Minister Paulson van Financiën heeft ook andere landen opgeroepen een noodplan op te stellen. Moet Europa zich ook druk maken om wat hier gebeurt?

„We zijn allemaal met elkaar verweven, de bancaire sector zit vol verbanden. Uiteindelijk zitten we allemaal in hetzelfde schuitje.”

Eerder zei u tégen de ‘bailout’ van verzekeraar AIG te zijn; bent u uit principe tegen?

„Ik zei nooit dat ik tégen was...”

Dat u niet vóór was dan?

„Ja. Ik was niet voor, het hoefde van mij niet zo. Zeker niet. Waarom niet: vanuit mijn perspectief zag ik het nut daar niet van in, omdat ik niet zag hoe AIG’s instorting problemen had veroorzaakt voor de tegoeden van ‘mijn’ banken. Maar ik heb er eigenlijk niks over te zeggen. De verzekeraar viel onder toezicht van de deelstaat New York. Maar ik respecteer en steun dat besluit nu dus ook.”

En dan begint Bair weer de kinderboekenschrijfster te worden. „Ik ben altijd al geïnteresseerd geweest in financieel onderwijs. Heb zelf ook kinderen, en ik denk dat kinderen al op een zeer jonge leeftijd in geld geïnteresseerd zijn – en je moet ze daar ook vroeg in stimuleren. Je kunt met flink veel prachtige wiskundige voorbeelden komen, voor kinderen. En jongere kinderen in het bijzonder zouden geconfronteerd moeten worden met basale concepten: financiële risico’s, rente trekken. Want: Kids get it.” Kinderen snappen het.

Maar als ze heel eerlijk is, zegt Bair dan, zijn haar kinderboeken niet in de laatste plaats voor ouders bedoeld. „Volwassenen in de VS zijn niet zo wereldwijs als zou moeten.” Doordat ouders hun kinderen Bairs boeken voorlezen, „steekt de ouder er ook nog wat van op. Zonder dat ze zich daarvoor hoeven te schamen.”

Een overzicht van ingestorte FDIC-banken en Forbes’ lijst van machtige vrouwen via nrc.nl/kredietcrisis