De stelling van Liesbeth van Tongeren: Zonder buitenparlementaire actie geen levende democratie

Geen beroep op het geweten, maar uitgaan van wetenschappelijke gegevens. En die zeggen dat de zee geen vrijplaats mag blijven voor vissers, zegt Liesbeth van Tongeren tegen Elsbeth Etty.

Liesbeth van Tongeren directeur Greenpeace Nederland Foto NRC H'Blad Maurice Boyer 21-09-2008
Liesbeth van Tongeren directeur Greenpeace Nederland Foto NRC H'Blad Maurice Boyer 21-09-2008 Boyer, Maurice

De Duitse tegenhanger van Rijkswaterstaat heeft de reder van het schip dat in opdracht van Greenpeace basaltblokken in de Noordzee stort om de overbevissing tegen te gaan, gesommeerd die activiteit te staken. Legt Greenpeace zich daar bij neer?

„De reder heeft aan die sommatie gehoor gegeven, daar is geen rechter aan te pas gekomen. Het was een ambtelijke sommatie aan het adres van de reder, die het verzoek om niet meer met een schip vol stenen de Noordzee op te gaan inwilligt.”

Dus Greenpeace stopt met deze vorm van actie.

„Wij zeggen nooit met wat voor acties wij in de toekomst komen, maar kijken op elk moment wat het meest effectief is. Dertien jaar geleden zijn de Europese regeringen overeengekomen dat de zeeën in een dusdanige crisis verkeren dat er stukken beschermd moeten worden. Dat is op open zee nog steeds niet gebeurd. Wij voeren dit soort kleine symbolische acties om dit punt op de agenda te krijgen en dat is in Nederland ruimschoots gelukt. Begin deze week hebben we een eerste gesprek gehad op het ministerie van Landbouw en Voedselveiligheid om te kijken welke maatregelen nodig zijn om snel te komen tot beschermde stukken zee. Ook in Duitsland, Denemarken en Zweden loopt de campagne voor bescherming van de Noordzee door.”

Wat vindt u van verwijten van visserijorganisaties en media dat het storten van basaltblokken in zee illegaal is en de levens van vissers in gevaar brengt?

„Die verwijten slaan nergens op. Greenpeace is hiervoor niet veroordeeld door de rechter. Het komt wel eens voor dat de rechter onze acties veroordeelt. Dan bekijken we of we in hoger beroep gaan. Wat het vaakst voorkomt is dat we iets tijdelijk blokkeren of bezetten. Na verloop van tijd zegt de rechter dan: jullie hebben je punt gemaakt. Je krijgt nog een aantal uren om op te ruimen en dan moet het afgelopen zijn. Daar geven wij dan gehoor aan.”

Waarom wil Greenpeace nooit iets zeggen over toekomstige acties?

„Omdat dan het verrassingselement weg is. Als wij zouden aankondigen: over vier weken gaan wij actievoeren in Borssele, dan staat daar natuurlijk een rijtje politiemensen klaar.”

Die politie kan nodig zijn om de rechten van anderen te beschermen.

„Greenpeace kiest altijd acties die geweldloos, veilig, transparant en openbaar zijn.”

De vissers die in het gebied werken waar Greenpeace stenen heeft gestort, vonden uw actie levensbedreigend, zoiets als het leggen van een mijnenveld in de Noordzee. Dan is geweldloos een versluierende term.

„Greenpeace kan garanderen dat het een veilige actie was. Wij weten dat zo zeker omdat er in dat gebied van nature al veel grote stenen voorkomen. Er liggen ook scheepswrakken op de zeebodem en er slaan elk jaar containers overboord. Vissers vissen daar al honderden jaren en slaan niet elke week met hun scheepjes om. Bovendien hebben wij precies het gebiedje waar we actief zijn doorgegeven aan de vissers, de kustwacht en de relevante autoriteiten. Vissers kunnen dus kiezen eromheen te varen. Willen ze er koste wat kost doorheen, dan weten ze dat ze goed op hun sonar moeten kijken, omdat er stenen liggen die ze nog niet kennen.

„De Deense overheid stort trouwens in dezelfde zee bij het eiland Lesó in het Kattengat 60.000 precies dezelfde stenen als de onze om een rif dat door de jaren heen was weggevist weer te herstellen. Daar zijn nog geen vissers achter blijven hangen met hun net, omdat zij weten: in dit stuk moeten wij extra opletten of er gewoon niet vissen.”

Is het wel eens voorgekomen dat Greenpeace garandeerde dat een actie veilig en geweldloos was en er niettemin ongelukken gebeurden?

„Er is bij Greenpeaceacties nog nooit een actievoerder of een beveiliger, een houthakker, een walvis- of zeehondenjager om het leven gekomen. Er zijn wel mensen van Greenpeace gewond geraakt, maar over het algemeen óf tijdens arrestaties of doordat gedupeerde werknemers zo boos werden dat ze gingen meppen.”

Worden zulke risico’s van te voren doorgesproken? Hoe voorkom je dat uw eigen mensen hun zelfbeheersing verliezen?

„Mensen die binnen Greenpeace campagne willen voeren, moeten grondig uitleggen dat acties aan onze criteria voldoen.”

Wat zijn die criteria?

„Geweldloosheid en veiligheid staan voorop. Verder moeten alle andere middelen uit de kast getrokken zijn om het onderwerp op de agenda te krijgen.

„Ook moeten de initiatiefnemers kunnen beargumenteren dat het doel belangrijk genoeg om een bepaalde actie te rechtvaardigen. Openbaarheid is ook een eis: wij hebben overal altijd met grote letters Greenpeace op staan. In Nederland hebben we met een aantal autoriteiten, onder andere met de Amsterdamse haven, afgesproken dat als wij daar actie voeren, ik ze op hun privénummer kan bellen om te bevestigen dat het een actie van ons is en er geen als Greenpeaceactivisten vermomde terroristen bezig zijn.”

Hoe verklaart u het dan dat Greenpeace als crimineel wordt afgeschilderd?

„Dat overkomt alle milieuorganisaties op het ogenblik. Hoe ze ook te werk gaan. Na de lancering van het boek van het voormalig Kamerlid Duyvendak (GroenLinks) stond op de voorpagina van NRC Handelsblad de kop: ‘Vissers: Greenpeace crimineel’. Dat was het startschot voor De Telegraaf om dat nog eens heel dik over te doen. Organisaties die succesvol klagen bij de Raad van State krijgen te horen dat ze de besluitvorming saboteren. Groepen zoals Greenpeace die actie voeren, wordt verweten dat ze het overlegmodel niet gebruiken, terwijl we dat wel degelijk ook doen. Organisaties die almaar overleggen worden bedreigd met het intrekken van overheidssubsidie. In nrc.next stond bij een foto van Greenpeace: ‘Niet van mijn belastinggeld’. Dat is later gerectificeerd. Zoals bekend ontvangen wij geen subsidies en wordt er dus aan onze acties geen belastinggeld uitgegeven.”

Met of zonder subsidie, ook actievoerders moeten zich verantwoorden.

„Zeker. Naar aanleiding van het relletje rond Wijnand Duyvendak is er een discussie losgebarsten over de vraag: mogen bepaalde acties wel, wat voor democratie willen we, mag je proberen de besluitvorming in de Tweede Kamer te beïnvloeden of mogen de burgers zich nergens mee bemoeien? Het uitgangspunt van Greenpeace is dat mensen niet passief alles over zich heen moeten laten komen, wij bepleiten een actief burgerschap. Zonder acties als die van Greenpeace bestaat er geen levende democratie.”

De fractievoorzitter van GroenLinks, Femke Halsema, stelde in een persverklaring dat alleen legale acties toelaatbaar zijn.

„Ik heb haar gevraagd die uitspraak toe te lichten, waarop zij verwees naar haar website. Daar betoogt ze dat als acties voldoen aan de criteria zoals genoemd in de, terecht weer eens afgestofte, dissertatie van Kees Schuyt, zij er geen bezwaar tegen heeft. Greenpeace baseert zich op de beginselen van de Quakers die ouder zijn dan het proefschrift van Schuyt: je legt je niet neer bij onrecht in de wereld, maar komt daar geweldloos tegen in actie als je geweten je dat ingeeft.”

Een terugkerend punt van kritiek op activisten is dat zij met een beroep op het geweten altijd het morele gelijk in pacht menen te hebben. Is Greenpeace vatbaar voor twijfel en tegenspraak?

„Wij beroepen ons op wetenschappelijke gegevens. Ik zie graag rapporten tegemoet die aantonen dat in de Noordzee de visstand toeneemt en dat er geen reden is iets te beschermen. Alle gegevens die ik ken, van de Europese Unie, de FAO, de Nederlandse onderzoeksinstituten laten daarentegen zien dat er snel werk gemaakt moet worden van de bescherming van de zee. Intussen wordt een democratisch genomen besluit van de Europese overheden om in te grijpen al dertien jaar niet uitgevoerd als gevolg van de druk van de visserijlobby.”

Maar dat betekent nog niet dat Greenpeace onfeilbaar is, of wel?

„Als wij fouten maken, geven we die toe. Het bekendste geval is met het booreiland Brent Spar, waarbij van onze kant een meetfout is gemaakt.”

En actievormen als het enteren van schepen, kunnen die ter discussie staan en met terugwerkende kracht worden verworpen?

„Dan gaat het over ultieme acties waartoe pas wordt overgegaan als alles is uitgeprobeerd en waar intern tot het uiterste over is gediscussieerd. Nee, ik zou niet één actie van Greenpeace kunnen noemen waarvan ik zeg: dat hadden we niet moeten doen. Vergeet niet dat Greenpeace gewoon een bedrijf is, met een loonadministratie, kwartaalreportages, jaarplannen, ARBO-zorg enzovoorts. We doen dit al 35 jaar in heel veel landen en evalueren successen en tegenvallers.

„Dat is een wereld van verschil met bijvoorbeeld de kraakbeweging uit de jaren tachtig: dat was geen organisatie die een jaarverslag publiceerde en precies liet zien wat voor activiteiten ze ondernamen.”

Bent u niet bang dat binnen uw organisatie mensen uit ongeduld radicaliseren omdat Greenpeace niet snel genoeg resultaten boekt?

„Nee, wat je wel meemaakt is dat mensen depressief raken, omdat ze zoveel weten over de verwoesting van de planeet dat het bijna niet te verdragen is. Ze zien de problemen, ze zien ook de oplossing en ze willen zo graag dat de maatschappij sneller en beter ingrijpt.”