Hij heeft maar één vriend en die zit in Moskou

Zondag houdt Wit-Rusland parlementsverkiezingen.

Alleen kennissen van de president profiteren van de privatiseringen in het geïsoleerde land.

De nieuwe nationale bibliotheek van Wit-Rusland bij metrostation Oost in Minsk dient volgens het opschrift bij de ingang „ter vervolmaking van de Goddelijke mens”. De futuristische kubus van glas, graniet en ’s nachts met knipperende paarse letters, is een van de vele megaprojecten die afgelopen jaren in de Wit-Russische hoofdstad zijn gebouwd.

Aan de overkant van de bibliotheek staat een half voltooide orthodoxe kathedraal in de steigers. Op de plek van het oude vliegveld zal een zakencentrum verrijzen en Minsk krijgt er nóg een sportarena bij, waarbij het Colosseum in het niet moet vallen. President Aleksandr Loekasjenko is een groot sportliefhebber. Ook verder ligt de stad er piekfijn bij: op de Prospekt van de Overwinnaars laat het voetgangerstoplicht zien hoeveel seconden er nog moet worden gewacht. Overal is het gras gemaaid en de meeste gevels zijn – ook aan de achterkant – geschilderd. Het is, zeggen de inwoners van Minsk, zoals ‘papaatje’ Loekasjenko zijn land het liefste ziet, als hij in zijn limousine door de stad wordt gereden.

En toch klagen de Wit-Russen over het beleid van de president, die nu veertien jaar aan de macht is. „Waar heb ik die bibliotheek voor nodig? Ik kom daar niet, mijn kinderen niet en de kinderen van mijn buren niet”, zegt Ljoedmila (49), eigenares van drie kraampjes op een grote bouwmarkt in Minsk. „Om naar die complexen toe te gaan heb je vrije tijd nodig. Om vrije tijd te krijgen moet je geld verdienen, en om geld te verdienen moeten de belastingen omlaag. Terwijl juist met mijn belastingen die complexen worden gebouwd.”

De onderneemster staart naar een blik radiatorlak. „Ik ben dit jaar alleen twee keer met mijn dochter naar de opgespoten ijsbaan in de buurt geweest. Meer tijd of geld had ik niet.” Haar achternaam wil Ljoedmila niet geven. „In dit land weet je nooit wie er de krant leest. Zelfs als het een Nederlandse is.”

De kans dat mensen als Ljoedmila er na de parlementsverkiezingen zondag op vooruit gaan is klein, stelt Leonid Zaiko, econoom, politicoloog en co-auteur van het dit jaar verschenen boek Wit-Rusland op de breuklijn. Er valt volgens hem op dit moment veel geld te verdienen, omdat steeds meer staatsbedrijven worden geprivatiseerd. „Als je nu 20.000 euro belegt in een motorfabriek, dan kun je over een paar jaar miljonair zijn. Maar het zijn alleen de kinderen van de president en de nomenklatoera die deze kans krijgen”, zegt hij in zijn flat in het noorden van de stad.

Momenteel is ongeveer 80 procent van de Wit-Russische industrie in handen van de staat. Elk jaar worden er enkele honderden bedrijven via een veiling geprivatiseerd. De kopers staan volgens Zaiko zonder uitzondering dicht bij de president. „Loekasjenko zet zijn politieke macht om in economische macht, en draagt die op deze manier over aan zijn twee zoons en andere vertrouwelingen.” Volgens Zaiko worden de meeste bedrijven overigens vrij snel met flinke winst doorverkocht aan Russen die veelal in het Westen wonen.

De privatisering is volgens Zaiko de belangrijkste reden dat Loekasjenko wil dat het Westen zondag de parlementsverkiezingen erkent, in de hoop dat de EU en de VS de reisbeperkingen opheffen die ze Wit-Russische ambtenaren en politici in 2006 als sanctie oplegden. „Dan kunnen Loekasjenko’s kinderen hun met de privatiseringen verdiende geld tenminste investeren in een jacht of een paar hotels in het Westen.”

Net als de meeste analisten benadrukt Leonid Zaiko dat Loekasjenko met zijn recente pogingen om het Westen gunstig te stemmen (onder andere door drie politieke gevangenen vrij te laten) geen echte toenadering zoekt tot Europa. „Dan had hij nu wel eens Engels, Duits of Frans geleerd.” De president heeft, aldus Zaiko, „de Europese Unie beet bij haar neus, trekt Rusland aan zijn oor en kijkt hoe hij uit zijn positie in het midden het meeste kan halen. Hij kan daar mee doorgaan tot het Kremlin genoeg van hem heeft.”

De Wit-Russische economie draait voor een belangrijk deel op het bewerken en doorverkopen van goedkope Russische energie aan het Westen. Na een politieke ruzie verdubbelde de prijs begin 2007 al, en Rusland heeft dit jaar gedreigd met verdere prijsverhogingen.

Heeft het Kremlin niet al genoeg van Loekasjenko? „Welnee. Die prijs gaat niet sterk omhoog. Rusland heeft zich met zijn recente agressieve buitenlandpolitiek sterk geïsoleerd en Wit-Rusland is zijn enige overgebleven echte vriend. Die zet je niet zo maar op straat”, zegt Zaiko. „Op dit moment draagt Moskou door de lage energieprijs circa 1.200 euro per jaar bij aan het budget van elk Wit-Russisch huishouden. Als het de prijzen verhoogt, verliest Loekasjenko steun van de bevolking, komt hij ten val en komt er waarschijnlijk een pro-westerse president aan de macht.”

Volgens Zaiko komt er bovendien helemaal geen krach in Wit-Rusland, mocht Rusland de olie- en gasprijs wel gaan verhogen. „Wij rekenen dat gewoon door en verdienen dan meer aan de tractors die we verkopen. Het is een boemerangeffect dat niemand had verwacht, maar de prijsstijging die vorig jaar heeft plaatsgevonden, heeft heel gunstig uitgepakt. De Wit-Russische export is vorig jaar met 60 procent gestegen.”

En zo stroomt in Wit-Rusland het geld binnen, en liggen de grote steden er verzorgd en schoon bij. „Alleen heeft de gewone burger er verder niet veel aan. En dat zal de komende jaren ook niet veranderen”, aldus Zaiko.

Op de bouwmarkt van Minsk maakt Ljoedmila op een blocnote de balans van de dag op. Ze gaat zondag stemmen, al zegt ook zij niet te geloven dat er veel zal veranderen. „Ik heb nog niet uitgezocht wie de kandidaten zijn. Ik stem in ieder geval niet op de zittende afgevaardigde, maar op een nieuw iemand.”