ZEEPLOZE SEKS

Feuchtgebiete, de debuutroman van Charlotte Roche, zorgt voor veel opwinding en debat in Duitsland. Is het boek over een 18-jarige seksueel vrijgevochten vrouw die zeep schuwt, pornografisch of feministisch?

Nu eind deze maand de Nederlandse vertaling Vochtige streken verschijnt een reportage over Roche en haar succes

Fotografe Cornelie Tollens maakte voor deze M een serie naakten. Deze foto’s staan bij een reportage over Charlotte Roche, de schrijfster van de shockerende roman, Feuchtgebiete, die al maanden de Duitse bestsellerlijsten domineert en waarvan in oktober de Nederlandse vertaling Vochtige streken verschijnt. Net als bij Roche speelt (vrouwelijke) seksualiteit in het werk van Tollens een belangrijke rol. Dat geldt niet alleen voor haar vrije werk, maar ook voor haar modereportages voor tijdschriften als Elle, La vie en rose en Dif. En dat geldt vanzelfsprekend ook voor haar opdrachtwerk voor Playboy. Tollens, die regelmatig exposeerde in musea, wisselt vrij werk graag af met opdrachten. ‘Een fiftyfifty-verdeling vind ik ideaal. Bij een grote commerciële opdracht werk je in teamverband. Daarna vind ik het heerlijk om in mijn eentje te freaken aan vrij werk. Maar als vrij werk mijn enige uitlaatklep zou zijn, werd ik gek.’ Tollens noemt de roman van Roche ‘duister’. De fotografe vond het lastig om de vaak rauwe seksualiteit die in het boek expliciet wordt beschreven, te vertalen in acceptabele beelden, ‘net op het randje’. Zoals altijd hoopt Tollens met haar foto’s iets los te maken bij de kijker. ‘Prachtig en spuuglelijk, dat zijn beide reacties waar ik blij van word. Wat ik heel erg vind, is als ik te horen krijg dat mijn foto’s ‘wel leuk’ zijn.’ Voor liefhebbers van Tollens’ werk is er de M kunsteditie (zie hiernaast) en de monografie Hard love, die in oktober bij uitgeverij d’Jonge Hond verschijnt.
Fotografe Cornelie Tollens maakte voor deze M een serie naakten. Deze foto’s staan bij een reportage over Charlotte Roche, de schrijfster van de shockerende roman, Feuchtgebiete, die al maanden de Duitse bestsellerlijsten domineert en waarvan in oktober de Nederlandse vertaling Vochtige streken verschijnt. Net als bij Roche speelt (vrouwelijke) seksualiteit in het werk van Tollens een belangrijke rol. Dat geldt niet alleen voor haar vrije werk, maar ook voor haar modereportages voor tijdschriften als Elle, La vie en rose en Dif. En dat geldt vanzelfsprekend ook voor haar opdrachtwerk voor Playboy. Tollens, die regelmatig exposeerde in musea, wisselt vrij werk graag af met opdrachten. ‘Een fiftyfifty-verdeling vind ik ideaal. Bij een grote commerciële opdracht werk je in teamverband. Daarna vind ik het heerlijk om in mijn eentje te freaken aan vrij werk. Maar als vrij werk mijn enige uitlaatklep zou zijn, werd ik gek.’ Tollens noemt de roman van Roche ‘duister’. De fotografe vond het lastig om de vaak rauwe seksualiteit die in het boek expliciet wordt beschreven, te vertalen in acceptabele beelden, ‘net op het randje’. Zoals altijd hoopt Tollens met haar foto’s iets los te maken bij de kijker. ‘Prachtig en spuuglelijk, dat zijn beide reacties waar ik blij van word. Wat ik heel erg vind, is als ik te horen krijg dat mijn foto’s ‘wel leuk’ zijn.’ Voor liefhebbers van Tollens’ werk is er de M kunsteditie (zie hiernaast) en de monografie Hard love, die in oktober bij uitgeverij d’Jonge Hond verschijnt. Tollens, Cornelie

Oldenburg, Noord-Duitsland, feestzaal De Harmonie, mooier kan het niet. Voor de deur staan jongens in jeans en jack, meisjes met haarspelden en fleurige tasjes. De meesten van hen zijn tussen de twintig en dertig jaar oud. Nog snel even een sigaretje opsteken. De kassa is gesloten. Alle 550 plaatsen zijn al twee weken uitverkocht – zoals overal waar Charlotte Roche met haar roman Feuchtgebiete neerstrijkt. Andere schrijvers hebben lezers. Charlotte Roche heeft fans.

Sinds de publicatie van haar boek in februari is Charlotte Roche onafgebroken op tournee. Berlijn, Hamburg, Bremen, Menden, Witten, Bünde – mevrouw Roche treedt overal op. De dertigjarige vrouw, die in Engeland geboren is en met man en vijfjarige dochter in Keulen woont, heeft de verrassende bestseller van dit voorjaar geschreven: een dun boekje, niet meer dan 219 bladzijden, en ook nog in een betrekkelijk grote letter gedrukt. Gepubliceerd bij Dumont, nadat uitgeverij Kiepenheuer & Witsch het manuscript als ‘pornografie’ had afgewezen. Een boek dat over de aambeien van een achttienjarig meisje gaat: na een mislukte scheerbeurt aan haar anus hangt er een reusachtige wondblaas aan de kont van Helen Memel. En iedereen wil er meer van weten.

Als Charlotte Roche niet ergens voorleest, zit ze wel als gast in een televisietalkshow. Intussen is er in Duitsland waarschijnlijk geen medium meer waar ze nog niet is geïnterviewd. En vermoedelijk kent nu zowat iedereen haar opvattingen over intiem scheren, hygiënedwang en zelfbevrediging – want dat zijn de gespreksonderwerpen als Charlotte Roche verschijnt. ‘Op een gegeven moment werd het mij duidelijk dat jongens en meisjes heel verschillend worden voorgelicht over het schoonhouden van hun intieme delen’, schrijft ze in haar roman, waarvan eind deze maand de Nederlandse vertaling verschijnt, Vochtige streken. ‘Mijn moeder hechtte grote waarde aan de hygiëne van mijn kutje, maar totaal niet aan de penishygiëne van mijn broer. Die mag gewoon plassen zonder afvegen.’

Kinderlijke toon, klare taal: de verhouding van vrouwen – en vooral meisjes – tot hun geslachtsorgaan is heel wat minder ontspannen dan bij mannen. Jongens geven hun penis een naam en gaan prat op de vermeende lengte ervan. Meisjes wassen en parfumeren. Zo kan het niet langer, zegt Roche. Want wie zijn lichaam voortdurend onder controle heeft, beleeft minder plezier aan seks. Het zijn theorieën die op een enthousiast onthaal bij het publiek kunnen rekenen. ‘Iedereen weet het, maar eindelijk, eindelijk zégt iemand het eens’, vertelt Sabrina (21). ‘Charlotte Roche rockt.’

De vroegere televisiepresentatrice van popzender VIVA-Zwei heeft altijd al graag gerockt en met haar lichaam voor de camera gespeeld: in de uitzending met acteur Harald Schmidt haalt ze haar kunsttand uit haar mond of ze plast met televisiepresentator Roger Willemsen in de badkuip.

Ook de stad Oldenburg bewaart een rockherinnering aan haar. ‘Charlotte is hier eerder geweest’, weet een breed grijnzende eindtwintiger te vertellen. ‘Toen heeft ze iets voorgelezen over deerlijk toegetakelde penissen.’

Per ongeluk gehavende penissen, om precies te zijn. Drie jaar geleden trok Charlotte Roche door het land en las voor uit een proefschrift over ‘penisverwondingen bij masturbatie met een stofzuiger’. Seks, au au, dokter. Daar gaat het in Vochtige streken ook over.

Bijna niemand van de Rochefans in Oldenburg heeft haar boek gelezen, maar ze kennen allemaal de ‘passages’. Passages als deze: ‘Als iemand van mij houdt of gewoon op me geilt, mag zo’n bloemkool [= aambeien,redactie] niets uitmaken. Ik heb trouwens al jaren, vanaf mijn vijftiende tot nu, op mijn achttiende, zeer succesvol anaal verkeer, ondanks die woekerende bloemkool. Met zeer succesvol bedoel ik: klaarkomen met alleen een pik in mijn kont terwijl er verder niets aangeraakt wordt.’

Nou? Is dat vlot geschreven of niet?

Kennelijk heel vlot. Binnen negen weken waren 450.000 exemplaren van het boek verkocht. Dat is negenmaal zoveel als van Die rot-grüne Jahre, de politieke memoires van de vroegere minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer, en 4,5 maal zoveel als van de nieuwe Martin Walser. De verkoop aan het buitenland loopt goed: de rechten zijn al verkocht aan Italië, Nederland en twee Scandinavische landen, en er komt een Engelstalige vertaling onder de titel Wetlands. In maart voerde Vochtige streken van Charlotte Roche de bestsellerslijst van de wereldwijde internetboekhandel Amazon aan. Dat is nog nooit voorgekomen. ‘De bestverkochte roman van de afgelopen maand op de hele wereld komt uit Duitsland’, schreef het Britse The Economist. En dat heeft er evenmin een verklaring voor. ‘Natuurlijk wordt seks goed verkocht’, schrijft het tijdschrift, ‘maar ook als het in het Duits geschreven is?’

Succes

Waarom heeft dat boek zo’n succes? Dat is niet alleen de grote vraag in de literaire wereld, maar ook voor Charlotte Roche zelf. Het kan niet alleen liggen aan de aandacht in de media – die had Joschka Fischer ook. De recensies in de kranten kunnen worden samengevat als fenomenologisch interessant en literair waardeloos. Het proza is te simpel, het gekwebbel van de schrijfster te eentonig. En wat vinden de grandes dames van de Duitse literaire kritiek ervan? ‘Ik heb het niet gelezen en kan er niets over zeggen’, zegt Elke Heidenreich, presentator van het Duitse boekenprogramma Lesen!. Voor de bekende Weense criticus Sigrid Löffler hoort Vochtige streken ook niet tot de verplichte literatuur. Maar daar mag je geen conclusie aan verbinden, voegt ze eraan toe. O nee? Eindelijk schrijft een vrouw eens de bestseller van het seizoen – nota bene ook nog een Duits debuut – en de grote vrouwelijke critici lezen het niet eens? Domme dames. Of oude preutse feministes?

Dat boeken met veel seks erin goed verkopen, maken we jaarlijks mee als de zomer ons ‘erotische vakantieboeken’ biedt. Meestal komen ze uit Italië en Frankrijk en dragen titels als Hoer, Tem me of Dagboek van een nymfomane. Maar de roman van Charlotte Roche heeft met dat soort zijden-lakenserotiek even weinig van doen als Schiessers ondergoed met de lingerie van Victoria’s Secret. De aan aambeien lijdende Helen van Charlotte Roche heeft ook niet veel te maken met ruwe seksbestsellers als Baise-moi (‘Neuk me’) van Virginie Despentes of de bekentenisroman van Catherine Millet, Het seksuele leven van Catherine M. Haar seks is nooit grof. ‘Ik wil seks niet afbeelden als iets stuitends, maar juist als iets uitnodigends’, zegt de schrijfster tijdens haar optreden. En daarom gebruikt ze ook geen harde woorden als ‘pruim’ of ‘doos’. Maar altijd innig: ‘kutje’ – in het Duits Muschi.

Misschien heeft ze ook wel zoveel succes omdat ze zo’n authentieke indruk maakt. Ze houdt geen schone schijn op, waaraan op het podium plotseling een eind komt. Geen enkele opmerking brengt haar van haar stuk. Ze reageert ad rem, humoristisch en charmant. ‘Ik hoop dat mijn dochter dit boek nooit zal lezen’, zegt ze. ‘Die zal ooit wel verschrikkelijk boos op me worden. Daarom leg ik al het geld dat ik met het boek verdien opzij voor haar.’ Haar ouders heeft ze verboden het boek te lezen. Met mama en papa over seks praten – dat is uit den boze, legt Charlotte Roche uit. Over de biologische kant van de zaak, ja dat wel, maar niet over fantasieën en technieken! En opnieuw raakt ze een gevoelige snaar bij haar publiek.

De romanfiguur van Charlotte Roche doet aan voorlichting. Jongeren willen alles weten. Alles over het lichaam, alle geuren, openingen en afscheidingen ervan. Ja, dat is soms pathologisch – het boek speelt zich niet voor niets in een ziekenhuis af – en bij vlagen weerzinwekkend. Zoals in deze passage: ‘Ik experimenteer al heel lang met het ongewassen kutje. Mijn streven is dat je het licht en verleidelijk door de broek heen ruikt, ook door dikke jeans of skibroeken heen.’

Het is een zin die vooral mannen plezier doet – zou je denken. Maar tijdens het voorlezen lachen de vrouwen het hardst. De mannen zijn verbaasd en vragen zich af of vrouwen onder elkaar heel anders over seks praten. Of zij uitspreken wat mannen elkaar niet eens boven de pisbak durven toe te fluisteren. En eindelijk is er nu dan een vrouw die het geheim onthult? ‘Mijn medebewoner moest het boek na dertig bladzijden wegleggen’, zegt Benjamin (29). ‘Hij vond er zichzelf te preuts voor.’ Stefanie (21) vindt het juist goed dat een vrouw zo ‘drastisch’ over seks schrijft.

Kennelijk is het anno 2008 nog altijd opwindend, provocerend, ‘rock-’n-roll’, dat een vrouw de dingen bij hun naam noemt. Dat ze over anale seks, ‘kutjesgeur’ en okselharen schrijft. Pas als bij het publiek de adem stokt, komt Charlotte Roche op dreef. Met een tot aan haar hals dichtgeknoopte blouse en springerige paardenstaart zit ze achter de lessenaar, grijnst, knippert met haar ogen en laat haar hoofdpersoon vrolijk over ‘onderlangs’ en ‘achterlangs’ babbelen. Helen beleeft heel wat plezier aan haar lichaam, dat is zonneklaar. En Roche wil dat plezier doorgeven. Haar hoofdpersoon probeert alles uit wat door iedereen wordt beschouwd als ‘onvrouwelijk’. Ze doucht zich niet na het seksen. Ze knipt gaten in haar onderbroek, zodat de jongens meteen weten waar ze moeten zijn. En liever dan parfum dept ze wat lichaamsafscheiding achter haar oren.

Als ze dat voorleest, schiet Charlotte Roche zelf in de lach – ‘Man, ik zou niet bij mezelf onder het publiek willen zitten! Hoe houden jullie dit eigenlijk vol?’ – maar als ze over technische tips voor zelfbevrediging komt te spreken (‘De douchekop is mijn beste vriend’), spitsen enkele jongens uit het publiek plotseling hun oren. Je kunt er tenslotte altijd wat van leren.

‘Voor mij is Charlotte Roche een moderne feministe in de beste zin van het woord’, zegt Andreas Kraß, hoogleraar literatuur en homostudies. ‘Ze jaagt de heteroseksuele mannen eens flink de stuipen op het lijf. Een jonge vrouw neemt het woord op een manier die hen met stomheid slaat. Goed zo!’

Chicks on speed

Kennelijk ontdekken vrouwen weer het agressieve en seksuele feminisme, dat anders alleen in de subcultuur te vinden is. Bandjes als Peaches of Chicks on Speed gespen tijdens hun optreden al jaren dildo’s om en slaan harde taal uit om seksisme en seksclichés belachelijk te maken.

Luid, zelfbewust, uitdagend. Er zijn maar weinig jonge schrijfsters die zo agressief te werk gaan. Ze publiceren liever non-fictieboeken als Neue deutsche Mädchen of Wir Alpha-Mädchen of Weißbuch Frauen, Schwarzbuch Männer. Of de bloemlezing Hot Topic van Sonja Eismann, die zich vooral bezighoudt met feministische stromingen binnen de popcultuur. Maar nieuw zijn niet zozeer de thema’s van die boeken. Nieuw is ook hier de taal: direct, onacademisch, subjectief, soms naïef.

Vrouwen van rond de dertig zijn geweldig gepikeerd over de ‘aanrechtpremie’, woedend over de onrechtvaardige inkomensverdeling, of gewoon verontwaardigd over het feit dat vrouwen crèche en gezin nog steeds zelf moeten organiseren.

Jana Hensel en Elisabeth Raether, de auteurs van Neue deutsche Mädchen, schrijven heel persoonlijk en met veel gevoel. Ze willen erachter komen ‘wat het tegenwoordig betekent vrouw te zijn’. Dat heeft Simone de Beauvoir – vele malen scherpzinniger – ook al eens gedaan. Maar het kan altijd worden geactualiseerd. Wie hen daarin willen volgen, best, maar ze moeten wel weten dat het hier meer gaat om persoonlijke bewustwording dan om maatschappelijke verandering.

‘De fundamentele problemen van die vrouwen zijn dezelfde als vroeger die van ons’, zegt journaliste en schrijfster Ingrid Kolbe, jaargang 1941. ‘Ik volg de discussie met groot plezier. En ik ben blij met elke protestnota tegen een vrouwenbeeld dat van geen haartje, rimpeltje of druppeltje wil weten.’

‘Feminisme’, een woord dat lange tijd samen met ‘emancipatie’ in het verdomhoekje heeft gezeten, spoort plotseling weer met de tijdgeest. Het lijkt wel alsof de vrouwen als Doornroosje uit hun slaap zijn ontwaakt en nu vaststellen dat het helemaal niet waar is dat ze alles kunnen bereiken. Dat ze kinderen en goede banen kunnen krijgen. Dat de toekomst voor hen geheel openligt. De schrijfsters willen de jonge vrouwen wakker schudden en bijeenbrengen: onrechtvaardigheid tegenover vrouwen is geen individueel probleem. En ook geen randverschijnsel.

En juist op dat punt vinden het agressieve sekspositivisme van Charlotte Roche en de nogal theoretisch georiënteerde ‘alfavrouwen’ en ‘zwartboek’-schrijfsters elkaar. Als je vrouwen van rond de dertig ernaar vraagt, is er nauwelijks iemand die zichzelf een ‘nieuwe’ feministe noemt. Hun onderwerpen zijn dezelfde als vroeger en zijn vast verankerd in de maatschappelijke werkelijkheid: gelijkberechtiging, salarisverschillen, soort werk, geslachtelijke rolpatronen, seksualiteit. Er is één verschil: veel jonge feministes zijn niet principieel tegen pornografie, zoals de Duitse feministe Alice Schwarzer.

Dat is echter geen kwestie van een nieuwe generatie, maar van een ander standpunt. Vrouwen als de Amerikaanse kunstenares Annie Sprinkle, die iedereen graag een ruime blik in haar baarmoeder gunt, hebben aan het begin van de jaren tachtig al een feminisme geproclameerd dat de pornografie als middel gebruikt. In de kunst was het lichaam al in de jaren zestig het slagveld waar de strijd om maatschappelijke normen en waarden werd uitgevochten. Het was altijd recht op de vrouw af: in 1968 staat de Oostenrijkse performancekunstenares Valie met haar ‘voel- en tastperformance’ op de Stachus, de Karlplatz, in München. Mannen mogen in een kast die zij om haar lichaam heeft gebonden haar blanke borsten betasten. Foto’s van haar acties leggen er getuigenis van af dat de kunstenares veel beter met de situatie overweg kon dan de friemelaars.

Vrouwen en seks die niet sexy is en in de gangbare betekenis niet esthetisch – dat is provocerend. Nog steeds. En toch is het een strategie waarmee vrouwelijke thema’s in de meest letterlijke zin van het woord aan de man kunnen worden gebracht. Het beste bewijs ervoor is het boek van Charlotte Roche.

Klein, met een roze omslag en met een achttienjarig meisje als hoofdpersoon had Vochtige streken meteen het etiket ‘vrouwenboek’ moeten krijgen. Maar boekhandelaren melden dat behalve jonge vrouwen vooral mannen van boven de vijftig het boek kopen. ‘De meeste klanten heb ik nooit eerder in mijn zaak gezien’, zegt een vrouwelijke boekhandelaar. Ze wil niet met naam en toenaam genoemd worden, want dat vindt ze een beetje gewaagd. ‘Die heren kopen dat boek vast niet voor hun dochter. En ook niet om meer te weten te komen over het lichaam van de vrouw.’

Gewaagd? ‘Mijn boek wordt gebruikt bij het afrukken’ – Charlotte Roche heeft er van meet af aan geen doekjes om gewonden. En ze zou het ‘prachtig’ vinden als ook vrouwen het ‘daarvoor zouden gebruiken’.

Maar laten we even eerlijk zijn: de sexappeal van haar boek valt eerder in de categorie ‘afwijkende voorkeuren’. Anders zou het klinisch woordenboek Psycherembel geen klassiek medisch werk zijn dat alleen bestemd is voor specialisten, maar een erotische bestseller. En als mannen hitsig zouden worden van anale fissuren, aambeien en wondblazen, dan had Hugh Hefner, uitgever van Playboy, allang Procto-Boy in de kiosken gelegd (procto betekent aars, rectum).

Dat alleen kan het dus niet zijn. ‘Het boek slaat een brug’, zegt Jan (24). Hij heeft het met zijn vriendin gelezen – ‘euh… wel na elkaar, niet samen’ – en daarna hebben ze samen voor het eerst over seks gepraat. ‘Euh… écht gepraat.’ Wat wil dat zeggen dan? ‘Euh… hoe vrouwen masturberen. En wat voor fantasieën ze hebben. Euh…’

Veel dingen in dat boek zijn totaal overdreven’, helpt zijn vriendin hem een handje. ‘Ik zou bijvoorbeeld nooit proberen een douchekop bij mij in te brengen.’ Jan haalt opgelucht adem. ‘Maar zoals Charlotte het beschrijft, heeft het wel iets bevrijdends’, zegt zijn vriendin. ‘Je kunt erom lachen. Ze legt de lat zo hoog dat dingen waar je nooit over praat plotseling volkomen onschuldig lijken. Die durft echt heel veel. Daardoor durf je zelf ook wel eens wat.’

Dieetsoep

In feite heeft Charlotte Roche met haar roman niet alleen maar een schaamhaar in de dieetsoep van de schoonheidsindustrie gestrooid. Ze heeft een taal gevonden die nauw aansluit bij waar veel politici ook graag willen verkeren: dicht bij de mensen. Ze is ‘Charlotte’, een jonge vrouw, geen ideale vrouw. Iemand die iets durft en tegelijk openlijk toegeeft dat ze er veel moeite mee heeft. ‘Ikzelf ben lang niet zo cool en zelfbewust als Helen’, zegt ze. ‘Maar ik zou het wel graag zijn.’

Zo vergaat het veel mannen – en vrouwen. Ze durven niet, ze geven het niet graag toe – maar eigenlijk willen ze een beetje zijn als Helen. Af en toe een pornofilm huren. Of naar naakte jongens kijken. Dat zegt Elke Kuhlen, en die kan het weten: samen met Nicole Rüdiger geeft de 29-jarige vrouw sinds augustus 2005 het halfjaarlijkse tijdschrift Jungsheft uit. Het heeft als ondertitel ‘Porno voor meisjes’ en toont naaktfoto’s van heel gewone jongens. Jongens die eruitzien alsof ze naar de muziek van Franz Ferdinand luisteren en graag bier uit flesjes drinken. Geen bodybuilders of Chippendales. Het tijdschrift is tot ‘porno’ verklaard, ‘omdat we erecties boven de 45 graden vertonen’, zegt Elke Kuhlen. Zo is nu eenmaal de wet. Maar feminisme of de wens taboes te doorbreken is niet de drijfveer geweest om Jungsheft te maken. ‘Er bestond gewoon behoefte aan. Bij ons. Bij vriendinnen. Meisjes willen gewone jongens. Geen spierbundels aan een bergmeer. En waar kun je anders pikken zien dan wanneer er toch al een naast je ligt?’ Ze hoopt dat het boek van Charlotte Roche ertoe zal bijdragen dat meisjes hun schroom overwinnen.

Meisjes, vrouwen, porno en seks – het onderwerp ligt nu open en bloot op tafel. En omdat er nu zoveel over wordt gepraat, schijnt er zich inderdaad een nieuw zelfbewustzijn te ontwikkelen. Charlotte Roche heeft een fictieve figuur tot leven geroepen – een heldin van de schaamteloosheid, een supergirl in Pispoepland. Een vrouw die het geen lor kan schelen of ze winden laat of stinkt. Die zich opgeilt met pornofilms en graag het initiatief neemt tot een partijtje neuken. Een fictief personage, jazeker, maar niet fictiever dan een fotomodel als Heidi Klum.

‘Het is typerend voor de man dat hij het lichaam van de vrouw idealiseert en sublimeert’, schrijft de Franse feministe Virginie Despentes in haar boek King Kong theorie, een snoeihard en woedend pamflet tégen de illusie van de mannelijkheid en vóór de liberalisering van pornografie. De ‘nieuwe’ feministes zijn misschien nog niet zo woedend en radicaal. Maar hun stem klinkt al wel wat luider. En sinds ze ook over seks praten, spitst iedereen zijn oren. Dan kan er weldra ook weer over iets anders gepraat worden. Over ‘aanrechtpremies’, ‘baarmachines’, inkomensverschillen en beroepsvooruitzichten bijvoorbeeld. Resteert eigenlijk alleen nog maar deze vraag aan de mannen: wanneer gaan jullie eens emanciperen, wanneer geven jullie die geijkte rolpatronen eens op?

Met medewerking van Silke Müller en Ulrike Schäfer

Vertaling Wil Hansen

© Stern, Picture Press

Feuchtgebiete verschijnt op 1 oktober in de Nederlandse vertaling van Marcel Misset als Vochtige streken bij uitgeverij De Bezige Bij.