Een wolkje voor de zon

Robbert Dijkgraaf beschrijft het prachtige verhaal over de 11-jarige omzwervingen van de Fransman Guillaume le Gentil over de Indische Oceaan en zijn mislukte waarnemingen van de Venusovergangen van 1761 en 1769. Dit schoolvoorbeeld van wetenschappelijke tegenslag en doorzettingsvermogen is echter zo vaak naverteld dat er in de loop der tijd diverse historische onwaarheden zijn ingeslopen.Hoewel Venusovergangen vaak paarsgewijs optreden (zoals in 1518/26, 1631/39,1761/69, 1874/82, 2004/12 en 2117/25), kan een centrale (of bijna-centrale) overgang van Venus over de zonneschijf nooit acht jaar later door een tweede gevolgd worden (voorbeelden zijn de Venusovergangen van 910, 1153, 1396, 3089 en 3332).Er is na de mislukte waarneming van de overgang in 1769 geen enkel bewijs voor de bewering dat Le Gentil gek werd en maandenlang in het oerwoud verdween. Volgens zijn eigen relaas was hij twee weken lang zo gedeprimeerd dat hij verzuimde om zijn dagboek bij te houden. Maar slechts drie dagen na de overgang begon hij alweer met het noteren van weer- en sterrenkundige waarnemingen. Wel moest hij korte tijd erna nog het bericht vernemen dat de overgang op de Filippijnen (van waar hij deze eerst had willen waarnemen) onder perfecte omstandigheden was gezien.Gedurende zijn omzwervingen in de Indische Oceaan hield Le Gentil, door middel van brieven die door Franse schepen naar Parijs werden meegenomen, de Franse academie van wetenschappen steeds op de hoogte van zijn reizen en zijn bezigheden en er is geen enkele aanwijzing dat hij bij zijn terugkeer in Parijs moest `bewijzen` wie hij was.Ook is onjuist dat Le Gentil met lege handen in Parijs terugkeerde. Wel waren acht kisten met schelpen, koralen en andere natuurhistorischespecimens verloren gegaan maar zijn dagboeken, zijn uitgebreide aantekeningen over de Filippijnen, de Franse bezittingen in de Indische Oceaan en zijn weer- en sterrenkundige waarnemingen waren allemaal behouden gebleven. Belangrijke delen hieruit publiceerde hij in de loop der jaren in verschillende jaargangen van de Franse academie van wetenschappen en in een lijvig tweedelig reisverslag.Zijn huwelijk in 1774 met Marie-Michel-André Potier was zijn eerste en enige huwelijk waaruit slechts één kind (een meisje) werd geboren.De beste bronnen voor de reizen van Le Gentil zijn zijn eigen memoires, Voyages dans les Mers de l`Inde, fait par ordre du Roi, à l`occasion duPassage de Vénus, sur le Disque du Soleil, le 6 Juin 1761, & le 3 du même mois 1769 (Parijs, 1779 & 1781), en een uitvoerig levensbericht van Jean-Dominique Cassini iv in zijn Mémoires pour servir à l`histoire des sciences et à celle de l`Observatoire Royal de Paris [...] et des Éloges de plusieurs académiciens morts pendant la Révolution (Parijs, 1810). De belangrijkste delen hieruit werden in het Engels vertaald en samengevat door de Canadese astronome Helen Sawyer Hogg en verschenen in 1951 in een vierdelig artikel in de Journal of the Royal Astronomical Society of Canada.