Wilt u dit lezen 10

Wetenschapsbijlage 5-7-08

In het wetenschapskatern wordt een experiment van John-Dylan Haynes besproken waarbij proefpersonen wordt gevraagd om een linker- of rechterknop in te drukken op een zelfgekozen moment, terwijl om de halve seconde een letter op een scherm verschijnt. Het moment waarop een knop wordt ingedrukt markeert de bewuste beslissing en is gekoppeld aan de op dat moment verschijnende letter. De beslissingen blijken op hersenscans zichtbaar te zijn, tien seconden voordat ze bewust genomen worden.Dit experiment zou aantonen dat de vrije wil een illusie is, omdat we wel denken zelf te beslissen, terwijl onze hersenen die beslissing allang genomen hebben.Het lijkt mij niet zo moeilijk om dit experiment te falsifiëren. Zo kan ik bijvoorbeeld vooraf besluiten om alleen als ik de letter e voorbij zie komen op een knop te drukken, of om steeds weer op de linkerknop te drukken, ongeacht welke letter er verschijnt. Of nog aardiger: ik stel als voorwaarde voor deelname aan het onderzoek dat ik mee wil kijken op de hersenscan, zodat elke keer als de scan aangeeft dat ik een onbewuste beslissing om op een knop te drukken blijk te hebben genomen die over tien seconden gerealiseerd gaat worden, ik alsnog kan besluiten om dat niet te doen.Het zal nog een heel werk zijn om de opdracht aan de proefpersonen zo te formuleren dat dit soort mogelijkheden uitgesloten zijn. Maar daarmee zou een proefpersoon ook de mogelijkheid zijn ontnomen om uit vrije wil te handelen. Als je iemand zijn vrije wil ontneemt, is het natuurlijk eenvoudig om aan te tonen dat hij geen vrije wil heeft. Overigens denk ik dat echt belangrijke beslissingen al veel langer, uren of zelfs dagen, onbewust worden `voorgekookt`. Waar hebben wij anders onze hersenen voor? Maar dat betekent helemaal niet dat de vrije wil een illusie zou zijn.Het is illustratief dat het artikel stelt dat de onderzoekers achteraf op de scans probeerden na te gaan wanneer een beslissing genomen wordt. Dat is precies waar het om draait: wanneer ik voor een belangrijke beslissing sta, een keuze tussen A en B, dan ben ik vrij. Maar achteraf kan ik - of iemand anders - precies aangeven welke omstandigheden onvermijdelijk hebben geleid tot mijn keuze.Misschien moeten de onderzoekers nog maar eens het Essai sur les données immédiates de la conscience lezen, waarin Henri Bergson reeds in 1889 veel behartigenswaardigs over deze problematiek geschreven heeft.