Russen op de Krim kijken naar Moskou

De president van Oekraïne is een trouwe bondgenoot van Georgië en wil lid worden van de NAVO. Maar de Russische inwoners van Oekraïne zien daar niks in. Zij kijken naar Moskou.

Een zwemster zwaait naar een Russische kruiser die terugkeert in de Zwarte-Zeehaven Sevastopol van zijn operatie aan de Georgische zeegrens. Foto Reuters A swimmer greets the Russian helicopter cruiser Moskva as it returns from its operation at Georgia's sea border in the Black Sea port of Sevastopol in this August 23, 2008 file photo. TO ACCOMPANY STORY UKRAINE-KRIM/ REUTERS/Stringer/Files (UKRAINE) Reuters

Laura Starink

Als het rondvaartbootje van de Gravenkade wil wegvaren, komen twee sloepen aangesneld, op de voorplecht frisse matrozen met een pikhaak in de aanslag. Een Engelssprekend gezelschap goedgeklede militairen in uiteenlopende uniformen stapt aan wal en verdwijnt in de richting van het Plein van admiraal Nachimov, een van de grondleggers van de Zwarte-Zeevloot.

„Daar heb je de NAVO”, sist een Oekraïense vrouw, die gehoord heeft dat er NAVO-schepen in de Zwarte Zee zijn gesignaleerd. „Het is een schande, ze geven Rusland overal de schuld van. Laten we maar hopen dat het allemaal goed afloopt! Of zoiets als in Georgië hier ook mogelijk is? Alles is mogelijk vandaag de dag!”

Ons bootje vaart de Zuiderbaai in en de gids wijst trots alle Russische schepen aan: de Liman (een spionageschip), de Zjoekovski (een opleidingsschip), de Jenisej (een varend ziekenhuis, voor het laatst uitgevaren tijdens een andere Kaukasusoorlog om de Armeense enclave Nagorny Karabach), mijnenvegers, en een onderzeeër die door de Britten het ‘zwarte gat’ wordt genoemd omdat hij zich zo geruisloos voortbeweegt.

De Oekraïense vraagt waar de Moskva is, die met de raketinstallaties. Die is nog niet terug uit Georgië, zegt de gids. En dáár, hij wijst op drie bescheiden grijze kruisers aan de overkant van de baai, ligt zo’n beetje de hele Oekraïense vloot. In zijn stem klinkt enig leedvermaak door.

Sevastopol ís de Zwarte-Zeevloot. Vanaf het moment dat Katerina de Grote in 1783 de opdracht gaf hier een vesting te bouwen, zijn stad en vloot met elkaar verbonden. De Krimoorlogen, de Russische revolutie, de Tweede Wereldoorlog, de vloot voer keer op keer uit om de belangen van het vaderland te beschermen.

De laatste keer was twee weken geleden, om deel te nemen aan de korte Kaukasusoorlog in Georgië. De Oekraïense president Joesjtsjenko was woedend: vanuit Oekraïens territorium werd immers een bevriende buur aangevallen. Hij vaardigde een decreet uit om de notificatieregels voor de Russische schepen aan te scherpen. Het is het zoveelste incident in een langdurige geschiedenis van wrijving en onmin.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 werd de vloot opgedeeld tussen Rusland en Oekraïne. Door onoplettendheid lieten de Oekraïners zich afschepen met een klein deel van de vloot, veelal de slechtste schepen. Pas in 1997 werd na lange onderhandelingen een akkoord bereikt over de status van de Russische vloot op de Krim.

De pacht voor de haven – 97,75 miljoen dollar per jaar – schrijft Rusland af van een omstreden openstaande olie- en gasschuld. Het contract werd na tien jaar verlengd en loopt in 2017 af.

Maar de Oekraïense regering wil af van de vloot. De pacht is te laag, de status blijft onduidelijk en de Russen geven geen openheid van zaken over, bijvoorbeeld, hun omvangrijke onroerend goed in en rond Sevastopol. Klein voorbeeld: de Russen hebben zich wederrechtelijk de vuurtorens in de haven toegeëigend. De oorlog in Georgië is een extra argument.

Oekraïne zit eigenlijk met Sevastopol in de maag. Zeventig procent van de bevolking is Russisch en oriënteert zich op Rusland. De stad is in de Tweede Wereldoorlog met de grond gelijkgemaakt en daarna door Duitse krijgsgevangenen weer opgebouwd. Het is een prachtig voorbeeld van Sovjet-empire, statige witte gebouwen met zuilengalerijen, parken, standbeelden en een eremuur voor helden van de arbeid. 12.000 Russische militairen zijn hier gelegerd, met hun eigen verblijven, hun matrozenhuis, hun Huis der Officieren, hun generale staf. Ook het museum van de Zwarte-Zeevloot is eigendom van de Russen, die intensief (sommigen zeggen agressief) in de stad investeren.

De oorlog op de Kaukasus wordt hier uitsluitend vanuit Russisch perspectief bekeken. Voor het radionieuws hoef je geen Russisch te kennen: „Saakasjvili, genocide, genocide, Saakasjvili.” En de Zwarte-Zeevloot? Die moet natuurlijk blijven, bijvoorbeeld als bescherming tegen de hier gevreesde Turkse expansie.

Een militaire confrontatie met Rusland kunnen de inwoners van de stad zich daarentegen niet voorstellen. Maar volgens Aleksej, een kritische Rus, creëert Rusland op de Krim een ‘gecontroleerde chaos’, om te voorkomen dat Oekraïne toetreedt tot de NAVO en dat de Zwarte-Zeevloot Sevastopol moet verlaten.

Sevastopol laat haarscherp zien wat het probleem van Oekraïne is: het oosten en zuiden van het land zijn pro-Russisch tot op het bot en op de Krim is, net als in de mijnstreek van Donetsk, de Partij van de Regio’s van Viktor Janoekovitsj dominant. Janoekovitsj werd in 2003 met steun van Moskou bij frauduleuze verkiezingen tot president gekozen. Dat was de aanleiding voor de Oranje Revolutie, die het Constitutioneel Hof dwong tot het uitschrijven van nieuwe verkiezingen, waarop de pro-westerse Joesjtsjenko aan de macht kwam.

Janoekovitsj heeft krachtig geprotesteerd tegen Joesjtsjenko’s steun voor Saakasjvili. De president heeft de veiligheid van het land in gevaar gebracht door naar Tbilisi af te reizen en te pleiten voor snelle toetreding tot de NAVO, zegt Janoekovitsj.

Hij vindt dat Oekraïne in dit conflict neutraal moet blijven. Zo denken ze er op de Krim ook over. De banden met Rusland zijn veel te belangrijk. „Miljoenen landgenoten zijn het niet eens met de politiek van onze Oranje overheid”, aldus Janoekovitsj.

Oekraïne is diep verdeeld. Dat wordt bevestigd door een opiniepeiling in het gezaghebbende weekblad De Spiegel van de week. Zo’n 60 procent van de bevolking zou op dit moment tegenstander zijn van toetreding tot de NAVO.

Zal Oekraïne met zijn Russische verwevenheid ooit deel uitmaken van het Westen? Viktor, een gepensioneerde Russische officier (van de landmacht) denkt van niet. Wij zijn anders, waarschuwt hij. „Jullie zitten echt niet op ons te wachten. Geloof me: dit land is door en door corrupt. Wij hebben nog een heel lange weg te gaan.”

    • Laura Starink