Hier stond Shakespeare ooit

Op de plek van een oude garage hebben archeologen de resten van The Theatre gevonden, waar de beroemde schrijver ooit toneel speelde en waar zijn stukken werden opgevoerd.

Floris van Straaten

Achter de vergrendelde deur van een vervallen garage in het oosten van Londen ligt de plek die eerder deze maand voor grote opwinding onder Shakespeare-liefhebbers zorgde. Op deze prozaïsche locatie denken archeologen de fundamenten te hebben gevonden van The Theatre, de schouwburg waar Shakespeare in de jaren tachtig van de zestiende eeuw zijn vroege stukken liet opvoeren en waar hij zelf ook als acteur op de planken heeft gestaan.

De poort blijft echter gesloten voor onbevoegden. Door een spleet in de deur van de garage aan New Inn Broadway, een smal straatje, vallen schuin achter een geparkeerde auto slechts enkele kuilen te zien met grauwe stenen.

„We wisten dat het theater in de wijk Shoreditch had gestaan, maar archeologen hadden hier nooit eerder de spade in de grond gestoken”, zegt projectleider Jo Lyon van de Londense archeologische dienst. Toen ze eenmaal wegens een bouwproject gingen graven, was het meteen raak. „Het was ongelooflijk”, aldus Lyon. „Onder een meter tuinaarde vonden we direct de bakstenen muren. Bovendien troffen we een stuk aan dat diende als basis voor een steunpilaar. Het is puur geluk dat ze zo goed bewaard zijn gebleven.”

The Theatre werd in 1576 gebouwd op initiatief van James Burbage, die het toneelgezelschap The Lord Chamberlain’s Men leidde. Er zijn geen afbeeldingen van het theater bewaard gebleven, maar men neemt aan dat het een van de eerste ronde theaters was, die populair waren in de -dagen van koningin Elizabeth I. Het publiek zat aan alle kanten om het toneel en keek grotendeels vanuit galerijen toe. Hoewel de fundamenten van baksteen waren, bestond de rest van het gebouw voornamelijk uit hout. Het stond in een rommelige, dicht bevolkte buurt vlak buiten de toenmalige stadsmuren.

De jonge William Shakespeare, afkomstig uit het plaatsje Stratford upon Avon, sloot zich vermoedelijk begin jaren tachtig aan bij The Lord Chamberlain’s Men. En met succes. Niet alleen acteerde hij, ook werden zijn stukken in The Theatre opgevoerd, onder meer vroege versies van Hamlet en Romeo and Juliet.

Londen en de rest van Engeland beleefden tussen 1560 en 1640 een ‘gouden eeuw’ van het theater. Aanvankelijk fronste men nog wel eens de wenkbrauwen over de rol en de invloed van het toneel, dat als immoreel werd beschouwd, maar koningin Elizabeth zelf was er verrukt van. En zo sprongen de nieuwe theaters in Londen uit de grond.

Het eerste theater was The Red Lion in de huidige wijk Stepney – maar daar is niets van teruggevonden. Nummer twee was, voor zover bekend, The Theatre en daarna volgde er nog een handvol. „We noemen ze toneelhuizen (playhouses), ter onderscheid van de meer klassiek geïnspireerde theaters”, zegt Julian Bowsher, een archeoloog van de Londense dienst die is gespecialiseerd in overblijfselen van theaters. „Het was echt een heel bijzonder fenomeen, al die ronde schouwburgen in Londen. Anders dan elders in Europa manifesteerde de Renaissance zich hier vooral in de vorm van toneel en literatuur.”

Dit tijdperk is bovenal verbonden met de naam van Shakespeare. Zijn succes kan worden afgemeten aan het feit dat hij in 1599 mede-eigenaar werd van de opvolger van The Theatre, het Globe Theatre. Door een conflict met de eigenaar van de grond waarop The Theatre stond, brak de toneelgroep volgens de overlevering het gebouw in één nacht af om het op de plek van The Globe weer op te bouwen. Lyon: „Het is onwaarschijnlijk dat ze dat in één nacht deden, maar het was niet ongebruikelijk het materiaal zoveel mogelijk opnieuw te gebruiken, want grondstoffen als hout en steen waren duur.”

De bloei hield na Elizabeths dood in 1603 aan, maar door de opkomst van de Puriteinen raakte het theater uiteindelijk in diskrediet. „Ten slotte moesten alle theaters, goktenten en bordelen dicht”, zegt Bowsher. „Plezier hebben was niet meer toegestaan.”

Sommige van de grotendeels houten theaters brandden af. Anderen werd, veel later, nieuw leven ingeblazen, zoals The Rose in de wijk Southwark op de zuidoever van de Theems. Daar vond men twintig jaar geleden de restanten van de zestiende-eeuwse schouwburg. Na een campagne van onder anderen Laurence Olivier en Peggy Ashcroft werden die restanten bewaard en nu wordt er op dezelfde plaats weer geacteerd. Ook Globe Theatre overleefde niet. Maar in 1996 werd een zo getrouw mogelijke kopie gebouwd, dichtbij de oude plaats.

Het is nog onzeker wat er met de vermoedelijke overblijfselen van The Theatre gebeurt. Het was uitgerekend een theatergroep, de Tower Theatre Company, die het bouwproject in beweging bracht door met plannen te komen om op de plaats van de garage een nieuw, klein theater te bouwen. Volgens de Britse wet moet de bouwheer in zo’n geval de kosten van de opgraving en de eventuele conservering voor zijn rekening nemen. Het is onzeker of het gezelschap dat aandurft. De archeologen zijn optimistisch. Bowsher: „Het heeft natuurlijk een fantastische public relations waarde voor hen.”

    • Floris van Straaten