De stealth wordt zichtbaar

‘Stealth’-vliegtuigen waren niet zichtbaar, maar de radartechnologie haalt hen in. Menno Steketee

De Zwitserse testpiloot Bernhard Berset klimt tijdens een mediapresentatie in een Zweedse Saab Gripen . foto reuters Swiss test pilot Bernhard Berset climb into a Swedish Saab Gripen fighter plane during a media presentation at the Swiss Army Airbase in Emmen, central Switzerland August 12, 2008. The Swiss Army is also doing an evaluation of EADS Eurofighters and Dassault Rafale fighter planes to replace older Tiger fighter aircrafts. REUTERS/Michael Buholzer (SWITZERLAND) REUTERS

De Amerikaanse president Jimmy Carter leek het wel over tovenarij te hebben toen hij in augustus 1980 het bestaan van een ‘voor radar onzichtbare bommenwerper’ onthulde. Sinds die tijd is stealth, Engels voor ‘heimelijkheid’, een toverwoord. Een modern wapensysteem zonder deze stealthtechnologie (geen rechte hoeken, absorberende materialen) is als een nieuwe auto zonder navigatieapparatuur.

Maar de glans van de stealthtechnologie lijkt te vervagen door het grote aantal anti-stealthtechnieken dat opduikt. Ook in Nederland.

De kwestie is van belang want juist de stealth-technologie vormt een van de belangrijkste verkoopargumenten van de jsf (c.q. f-35), nog altijd de gedoodverfde opvolger van de f-16 van de Koninklijke Luchtmacht. De onzichtbaarheid van de resterende andere kandidaten, de Zweedse Saab Gripen Next Generation of de gemoderniseerde f-16 is minder.

“Er is nog geen magic bullet die stealth zinloos maakt”, zegt de Amerikaanse luchtvaartanalist Bill Sweetman, “maar het voordeel dat de technologie biedt, wordt wel aangevreten door een reeks technische ontwikkelingen.”

De technieken om de onzichtbaarheid op te heffen zijn divers. Zo plaatst de Zweedse defensieonderneming Saab de radarantenne en de ontvanger van de radarecho ver van elkaar, een zogeheten ‘bistatische radar’. Dit is een antwoord op de stealthtechniek waarbij scheefstaande vlakken de ‘echo’ niet recht terugkaatsen naar de ontvanger, die zich bij reguliere radarsystemen op dezelfde plek bevindt als de antenne, maar deze juist in een andere richting stuurt. Deze ‘bistatische’ radar kan de afgebogen radarstraling toch detecteren, mits de ontvanger goed is geplaatst.

Oekraïense en Tsjechische militaire ontwerpers brachten respectievelijk de Koltsjoega en de Vera op de markt, een soort gevoelige ‘oren’ die de zwakke elektronische straling van radioapparatuur en andere elektronica in vliegtuigen kunnen ontdekken.

WEERKAATSING

Het Nederlandse TNO is een van de vele onderzoeksinstituten en defensiebedrijven die onderzoek doen naar passieve radar, eveneens een maatregel tegen stealth. Een passieve radar maakt gebruik van de weerkaatsing van een breed spectrum aan elektromagnetische stralingsbronnen zoals van bijvoorbeeld mobiele telefoons, GPS, en televisiestations. “Daarmee is het mogelijk om reflecties van doelen te ontvangen en de positie daarvan te schatten”, aldus Lucas van Ewijk, afdelingshoofd Radar en Elektronische Oorlogvoering.

Met een antenne, die is gemonteerd op de toren van de tno-vestiging in de Haagse duinen, is de weerkaatste straling op te vangen. Toegesneden software maakt het mogelijk om de positie van een stealthtoestel – of wat voor vliegtuig dan ook – globaal te volgen. tno heeft intussen aangetoond dat de passieve radar werkt.

“Stealth is vooral gericht tegen de frequenties van de vuurleidingsradar van luchtafweerbatterijen”, zegt Dolf Bos, tno-specialist voor ‘operationeel optreden gevechtsvliegtuigen’. “Als die radarfrequentie het toestel niet kan ‘zien’, dan is de luchtafweer meteen tandeloos.” De meeste stealthtechnieken zijn daarom niet effectief voor andere frequenties, want daartegen zijn ze ook niet bedoeld.

En passieve radar, stelt Bos “kun je niet echt antistealth noemen. Het is een waarschuwingsradar, in functie vergelijkbaar met gewone, actieve waarschuwingsradars.” Het grote voordeel van deze passieve radar ten opzichte van reguliere waarschuwingsradar, zegt van Ewijk, “is dat ontdekking daarvan vrijwel niet mogelijk is omdat dit systeem, in tegenstelling tot een waarschuwingsradar, zelf niets uitzendt.” Speciale sead-vliegtuigen (Suppression of Enemy Air Defenses) kunnen dat soort bronnen uitschakelen, waardoor ook de vuurleidingradars minder effectief worden.

OVERMOEDIG

Dat een ‘passief’ systeem, gekoppeld aan een vuurleidingsradar, succes kan hebben, bewees kolonel Zoltan Dani, commandant van een Joegoslavische luchtafweerbatterij tijdens operatie Allied Force, het bombardementsoffensief van de NAVO tegen het Joegoslavië van Slobodan Milosevic. Dani lichtte in 2005 tegen persbureau AP een tipje van de sluier op over hoe hij met oude SA-3 sovjetluchtafweerraketten een F-117 bommenwerper, met stealthtechnologie van de eerste generatie, wist neer te schieten. “De Amerikanen waren overmoedig,” zei Dani. Hij kon meeluisteren met de Amerikaanse piloten die vrijelijk met hun vliegende commandocentrales over hun doelen spraken. Ze bleken iedere nacht een dezelfde, voorspelbare route te vliegen. Daardoor wist Dani waarheen hij zijn raketten globaal moest richten. Een F-117 stortte neer. Het voorval deed het Pentagon besluiten om de B-2 bommenwerpers, met stealthkarakteristieken van de tweede generatie – stuksprijs: 2,1 miljard dollar – alleen nog maar met een escorte van storingsvliegtuigen het Joegoslavische luchtruim te laten binnendringen. Dat was een grote motie van wantrouwen jegens stealthtechnologie: de stealthkarakteristiek van deze Prowler-storingsvliegtuigen was nihil.

Volgens de Amerikaanse luchtvaartanalist Bill Sweetman liggen er nog veel meer technieken op de tekentafel – of draaien al proef – die het militaire belang van stealth kunnen eroderen. Hij meent dat “de stealtheigenschappen van de f-117, de b-2 en de [nog nieuwere] f-22 ongeveer gelijk zijn. De vooruitgang zit hem vooral in het eenvoudiger onderhoud van de stealthtechnologie en de betere vliegeigenschappen.”

Sweetman meent vooral dat nieuwe Russische infraroodsensoren gevaarlijk zijn. “In het bijzonder de f-35 heeft aan de achterkant een opvallende grote infraroodsignatuur. Dat maakt dat het toestel een gevecht met de nieuwe Russische jachtbommenwerper Su-35 lastig kan afbreken.” Immers, wanneer een f-35 het hazenpad zou kiezen in een confrontatie met de zwaarder bewapende Rus, dan zou hij de hete uitlaat van de straalmotor tonen.

LICHTDETECTORS

En niet alleen infraroodsensoren knabbelen volgens hem aan het nut van stealth. “De nieuwe generatie radars van gevechtsvliegtuigen, de Active Electronically Scanned Array (AESA) kunnen hun radarenergie concentreren op de plek waar zich mogelijk een tegenstander bevindt.” De AESA maakt gebruik van een cluster zend- en ontvangeenheden, gegroepeerd als de lichtdetectors in een facetoog.

De grootste belofte zou gelegen zijn in het bouwen van een netwerk met alle beschikbare counter-stealthmiddelen. Sweetman: “Bijvoorbeeld een passief luistersysteem, zoals die Tsjechische Vera, bemerkt misschien een stralingsbron. Vervolgens richt je een waarschuwingsradar op dat gebied. Dat levert misschien maar een zwakke echo op, maar die is allicht groot genoeg om een aesa te laten mikken.”

Komende week publiceert het Economie-katern een serie artikelen over de aanschaf van de JSF.

    • Menno Steketee