Zia had eelt van het vele bidden

De dood van de Pakistaanse president Zia ul-Haq in 1988 lijkt vreemder dan fictie. Toch schreef debutant Mohammed Hanif er een ontregelende satire over.

Mohammed Hanif Foto Jerry Bauer Mohammed Hanif: Een kist ontploffende mango’s. Uit het Engels vertaald door Ralph van der Aa. Contact, 415 blz. € 19,95 Bauer, Jerry

Mohammed Hanif: Een kist ontploffende mango’s. Uit het Engels vertaald door Ralph van der Aa. Contact, 415 blz. € 19,95

Op 17 augustus 1988 stortte het vliegtuig Pak One neer met daarin Zia ul-haq, de toenmalige president van Pakistan. Dat was de wil van God. Tenminste, dat schreef Benazir Bhutto in haar autobiografie Daughter of the East (1989). Zia was een gehaat man, die ruim tien jaar eerder een staatsgreep had gepleegd en Bhutto’s vader Ali Bhutto had laten executeren. Hij was echter niet de enige prominente man aan boord. Naast hem zaten ook nog generaal Akhtar, hoofd van de Pakistaanse veiligheidsdienst en de tweede man na Zia, de Amerikaanse ambassadeur Arnold Raphel en de Amerikaanse generaal Herbert Wassom. Echt deugdelijk onderzoek naar wat er gebeurd is, is nooit gedaan. De complottheorieën zijn sindsdien dan ook niet van de lucht.

Om welke theorieën gaat het? Sommigen beweren dat generaal Akhtar plannen had om de macht over te nemen. Hij was helemaal niet van plan geweest om mee te vliegen, maar werd daar door Zia op het laatste moment toe gedwongen. Anderen gaan uit van de betrokkenheid van Ali Bhutto’s zoon, die als leider van de anti-Zia-guerrilla vanuit Kabul opereerde. Hij hoopte dat zijn zuster Benazir Bhutto de nieuwe premier zou worden. De Russen worden genoemd: zij moesten zich terugtrekken uit Afghanistan en zagen Zia als schuldige omdat hij de Mujahedeen had bewapend. De bewapening van de Sikhs in India gaf ook dat land een motief. Daarnaast zijn er de piloten: Beiden waren sji’ieten en zouden met gifgas in de airco tot een zelfmoordaanslag zijn overgegaan. En als laatsten van het rijtje verdachten: de Amerikanen zelf. Ook zij zagen liever de relatief democratische Benazir Bhutto aan de macht dan de moslimfanaat Zia.

Mengelmoes

De Pakistaan Mohammed Hanif, zelf werkzaam geweest bij de luchtmacht, nam enkele van deze theorieën als uitgangspunt voor zijn satire Een kist ontploffende mango’s. Je houdt je hart vast: krijgen we een modieuze mengelmoes van populaire genres? Complottheorieën zijn tegenwoordig immers het materiaal voor literaire thrillers; boeken met een historisch uitgangspunt krijgen al snel het etiket literaire non-fictie en militaire satire leek al zijn hoogtepunt bereikt te hebben met Joseph Hellers Catch 22. Maar dat valt mee: Hanif haalt met zijn debuut, genoteerd op de longlist van de Man Booker Prize, het beste uit alle drie de mogelijkheden.

Om met de eerste te beginnen: de spanning. De hoofdstukken worden afwisselend verteld door de ik-persoon die ervan uitgaat verantwoordelijk te zijn voor het slagen van de aanslag, en door de alwetende verteller die de dagelijkse beslommeringen van Zia in kaart brengt. Zia portretteren deed Salman Rushdie weliswaar ook al in zijn roman Shame, maar Hanif pakt het anders aan. Hier wordt niet alleen de spot gedreven met Zia, maar ook een portret van hem neergezet dat aan de actualiteit ontsproten lijkt. En dat gaat gepaard met mooie details: zijdelings beschrijft Hanif het eeltplekje op het voorhoofd van Zia, een plekje dat daar zit van het vele bidden. Ook oefent Zia het speechen omdat hij er vrijwel zeker van is dat hij na de ontwikkelingen in Afghanistan de Nobelprijs voor de Vrede verdient. Maar naast de satire worden ook Zia’s waanvoorstellingen mooi weergegeven. Met deze gegevens alleen al zou je een mooie psychologische thriller hebben, maar Een kist ontploffende mango’s biedt méér.

Het historische gehalte en de vele verschillende complottheorieën worden namelijk intelligent uitgewerkt. Daadwerkelijk onderzochte mogelijkheden komen in het verhaal samen, maar het is toch de verbeelding die uiteindelijk de overhand heeft. Zo heeft de ik-persoon kenmerken van de broer van Benazir, Murtaza Bhutto. De ophanging van de vader vindt hier weliswaar plaats door een gefingeerde zelfmoord aan een plafondventilator, maar de verwijzingen zijn evident.

Alle overige personages worden bij hun werkelijke naam genoemd. Zo komen de motieven van Akhtar uitgebreid aan bod en krijgt de man een duidelijk gezicht. Ook de Amerikanen worden mooi geportretteerd. Dat gebeurt onder meer in een passage waarin zij een feest geven omdat de Russen uit Afghanistan zijn vertrokken. Het is een verkleedfeestje waar ook de Pakistaanse hoge militairen voor zijn uitgenodigd om de samenwerking te vieren, en daarbij wordt volstrekt geen rekening gehouden met de lokale gebruiken: drank, hasj, hotdogs en varkensvlees.

Groepsverkrachting

Behalve dat enkele hoofdrolspelers binnen de bestaande complottheorieën geportretteerd worden, voegt Hanif er zelf nog enkele toe: een secretaris-generaal van de Vakbond van Pakistaanse Vegers en een blinde vrouw die gevangen zit vanwege haar onkuisheid (ze kon de daders van een groepsverkrachting niet aanwijzen). Het zijn veel lijnen, bijna te veel, maar door de droogkomische en weinig bloemrijke manier waarop Hanif ze opschrijft, blijf je in de verhalen meegaan.

Dan het derde punt: de keuze voor satire. Die is risicovol. Terecht is Een kist ontploffende mango’s vergeleken met Catch 22 en daarnaast zouden enkele scènes niet misstaan hebben in Stanley Kubricks Dr. Strangelove or How I stopped worrying and love the Bomb.

Het duidelijkst is dat nog in de beschrijving van een militaire parade die Zia bijna het leven kost. De werkelijke geschiedenis die aan deze passage ten grondslag ligt is al fraai genoeg: de Amerikaanse tank die gedemonstreerd werd miste tien van de tien keer het doel. Maar Hanif zet alles uiteraard nog wat aan. Niet alleen komen hier alle verhaal- en complotlijnen voor de aanslag geweldig samen, maar is vlak daarvoor een brigadier en tevens beveiligingsbeambte van Zia omgekomen op een manier die doet denken aan de tragische cowboy op de atoombom aan het slot van Dr. Strangelove or How I stopped worrying and love the Bomb. De trouwe brigadier doet mee aan het parachutespringen, en dan blijkt dat er met zijn parachute is geknoeid. Het trekkoord is niet verbonden met de parachute en de man spreidt armen en benen om zijn val te vertragen. Hij vliegt recht op Zia af. ‘De menigte, die gebiologeerd stond te kijken naar de man die met uitgestrekte armen en benen langs de zwevende parachutes schoot en op weg was naar het presidentiële podium, zwaaide met vlaggetjes en juichte, omdat iedereen dacht dat dit het sluitstuk van de show was. Generaal Akhtar hoefde niet langer na te denken over wat hij moest zeggen in zijn grafrede. Brigadier TM schreef die rede zelf toen zijn lichaam in de witte cirkel voor het podium te pletter sloeg. Een professional die zelfs toen hij stierf zijn doel niet miste.’

Dat zinnetje slaat eigenlijk ook op Hanif. Hij slaat weliswaar niet te pletter, maar weet wel zijn doel via onwaarschijnlijke omwegen te bereiken. In het ingewikkelde genre van de satire heeft hij een spannende, historische maar vooral geslaagde roman weten te schrijven.

    • Toef Jaeger