‘Karadzic dacht in Den Haag een held te worden’

Het proces tegen Radovan Karadzic is zeker geen gelopen race, zegt Bill Stuebner, die in de jaren negentig met hem onderhandelde over een vrijwillige overgave.

Bill Stuebner Bill Stuebner over zijn onderhandelingen in de jaren negentig namens het Joegoslavië-tribunaal met Bosnisch-Servische leider

Urenlang keek hij naar de foto’s van Dragan Dabic in de krant. „Ik probeerde iets te herkennen, maar zag niets. Die lange grijze baard, dat gedraaide knotje op zijn hoofd. Ik kon niet geloven dat deze alternatieve genezer het alter ego van Radovan Karadzic was.” Bill Stuebner klinkt door de telefoon verbaasd. De Amerikaan heeft namens het Joegoslavië-tribunaal in de periode 1994-1996 zes keer met de toenmalige Bosnisch-Servische leider gesproken over een vrijwillige overgave aan het VN-hof. Hij was inlichtingenofficier geweest in het Amerikaanse leger. Bij het tribunaal was hij adviseur van hoofdaanklager Richard Goldstone. Stuebner was een man met gezag, omdat hij de Balkan kende en snapte hoe er oorlog werd gevoerd. In het voorjaar van 1994 sprak hij Karadzic voor het eerst. „Radovan Karadzic was uiterst charmant geweest”, herinnert Stuebner zich. „Als je niet zou weten waar hij verantwoordelijk voor is, zou je hem aardig vinden.”

In de zomer van 1995, net na het bloedbad in Srebrenica waarbij 8.000 moslims door Bosnische Serviërs waren vermoord, werd Karadzic aangeklaagd voor de belegering van Sarajevo (1992-1995). Later kwam daar de aanklacht van Srebrenica bij. Maar er werd geen enkele poging ondernomen om hem te arresteren. „Ik was er ooggetuige van dat Italiaanse vredestroepen bij een controlepost met hun rug naar een Servisch konvooi gingen staan, dat Radovan Karadzic begeleidde”, vertelt Stuebner. „Dat was dertien jaar geleden, gelukkig is hij deze zomer gearresteerd en uitgeleverd.”

Morgen verschijnt Karadzic voor de tweede keer in de rechtszaal. De processen van het tribunaal zijn via internet te volgen en Stuebner, werkzaam bij een ontwikkelingsorganisatie in Washington, zal aan het beeldscherm zijn gekluisterd. „Ik wil geen woord missen. Ik heb Karadzic in het voorjaar van 1996 voor het laatst gesproken.” Stuebner had zich kort daarvoor verloofd met een Bosnisch-Servische vrouw. Karadzic wist dat. „Ik heb gehoord dat je met een leuk Servisch meisje gaat trouwen”, was het eerste dat hij tegen Stuebner zei. Karadzic had zijn nagels kort afgebeten, herinnert Stuebner zich, en was mager geworden. Ze spraken twee uur met elkaar. Bill Stuebner ging door met de voorbereidingen voor de komst van Karadzic naar Den Haag, maar dat bleek verspilde energie toen duidelijk werd dat de Amerikanen – in een jaar met verkiezingen, 1996 – Radovan Karadzic toch niet zouden arresteren.

Maar van een arrestatie van Karadzic was toch sowieso geen sprake? Op een militaire basis bij de Amerikaanse stad Dayton werd in 1995 onder leiding van de diplomaat Richard Holbrooke onderhandeld over een vredesakkoord voor Bosnië, en daar zou Karadzic met Holbrooke de afspraak hebben gemaakt dat hij niet door het VN-hof vervolgd zou worden als hij zijn positie als politiek leider zou opgeven. Bij zijn eerste voorgeleiding op 31 juli beriep Karadzic zich op deze afspraak.

„Richard Holbrooke doet alles om zijn doel te bereiken”, zegt Stuebner. „Ik ben op een zondagavond in november 1995 gebeld door iemand die bij de Dayton-onderhandelingen aanwezig was. Hij vertelde mij dat over deze kwestie werd gesproken. Ik heb Goldstone gebeld die de volgende ochtend een persconferentie belegde waarin hij zei dat hij ontslag zou nemen als in Dayton straffeloosheid zou worden beloond. Ik sluit niet uit dat Holbrooke Karadzic iets heeft beloofd, maar hij zou dat nooit op papier zetten.”

Kent u het document dat op het internet staat, www.slobodan-milosevic.org/karadzic-holbrooke.jpg?

Door de telefoon klinkt een honend lachje. „Ik heb het gezien, dat is een fakedocument. Voor het proces maakt de vermeende Holbrooke-deal trouwens niets uit. Daar staat het VN-hof buiten.”

Karadzic voert in de rechtszaal zijn eigen verdediging. Zijn adviseurs hebben hem aangeraden een advocaat te nemen.

„Een verstandig advies. Ik ben benaderd door een Amerikaanse advocaat om ook toe te treden tot de club van adviseurs. Ik doe het niet, want ik zou veel van mijn Bosnische vrienden kwijtraken.”

Hoe beoordeelt u, als voormalig adviseur van de aanklagers, de tenlastelegging?

„Het is zeker geen gelopen race voor de aanklagers. Karadzic had geen controle over de Bosnisch-Servische troepen. Hij is een romanticus, geen strateeg. Legerleider Ratko Mladic trok zijn eigen plan. Een maand voor de aanval op Srebrenica wilde Karadzic zijn hoogste militair, Mladic, nog ontslaan. Het is illustratief voor zijn macht dat dit niet is gelukt.

„En daarbij bestaan er talloze brieven van Karadzic waarin hij het leger opdraagt om de Conventies van Genève te eerbiedigen.”

Hoe groot schat u de kans in dat Mladic ook wordt gearresteerd en uitgeleverd?

„Dat gaat gebeuren als de Europese Unie druk op de ketel houdt en geen genoegen neemt met alleen de uitlevering van Karadzic. Ik bespeur die neiging. Europa beschikt over de diplomatieke macht om te zorgen dat Mladic wordt uitgeleverd. Eén ding weet ik zeker: de militaire veiligheidsdienst van Servië weet waar hij zit.”

Het proces tegen de Joegoslavische president Slobodan Milosevic liep uit op een drama.

„Ik hoop dat de aanklagers van dat debacle hebben geleerd. Maak een strakke aanklacht en hou de regie in handen. Toen ik met Karadzic nog sprak over het scenario van een vrijwillige overgave, hoorde daar ook een verklaring bij waarin hij zou zeggen dat hij naar Den Haag was gekomen om de eer van het Servische volk te verdedigen. Hij wilde een O.J. Simpson-achtig dreamteam van advocaten inhuren. Hij geloofde dat hij in Den Haag echt een held zou kunnen worden. Hij dacht dat hij Milosevic, die hij haatte, in de schaduw zou zetten. Nu Milosevic dood is, krijgt hij een tweede kans.”

Aanklacht en achtergronden op nrc.nl/karadzic

    • Cees Banning