Het enige wat gaat veranderen is de leverancier

Fijn, volgend jaar gratis schoolboeken.

Maar boekhandel Wilbro in Venlo moet mensen ontslaan, nu er geen schoolboeken meer worden verkocht.

Scholen krijgen vanaf 2009 een vergoeding van 316 euro per leerling voor de schoolboeken. Op het College Den Hulster in Venlo mocht dit jaar uitgever Malmberg de boeken leveren. Foto Vincent van den Hoogen Venlo, 21-08-2008; College Den Hulster; vandaag konden leerlingen hun stapels schoolboeken ophalen. De school heeft de boeken, via een Europese aanbesteding, bij een andere uitgeverij verkregen. Foto Vincent van den Hoogen. Hoogen, Vincent van den

In de gangen van de Venlose middelbare school College Den Hulster sjouwen leerlingen en een enkele moeder met schoolboeken, soms opgestapeld tot onder hun kin. Een brugklasser wankelt het gebouw uit met een volgestouwde rugzak en een weekendtas. Over een paar dagen begint het nieuwe schooljaar.

Coco de Koning uit 5 vwo bekijkt de stapel boeken die ze zojuist heeft ontvangen. Ze merkt er niets bijzonders aan. Ja, er zit een boek bij dat vorig jaar ongebruikt bleef. „Als we het dit jaar weer niet nodig hebben, ga ik er wat van zeggen.” Maar verder? Nee. Schoolboeken zijn schoolboeken.

Het enige wat is veranderd, is de leverancier. Tot dit jaar leverde de lokale boekhandel Wilbro alle schoolboeken in Venlo. Nu niet meer. Uitgeverij Malmberg won de Europese aanbesteding die de drie Venlose middelbare scholen, verenigd in de Onderwijsgemeenschap Venlo & Omstreken, hadden uitgeschreven.

Officieel hoefde de aanbesteding nog niet. Pas volgend jaar moeten alle scholen in Nederland hun lesmateriaal aan een aanbesteding onderwerpen. Dat komt door de beslissing van de Eerste en Tweede Kamer om de schoolboeken voortaan gratis te maken voor ouders.

De boeken worden vanaf 2009 bekostigd door de scholen, die daarvoor een vergoeding van 316 euro per leerling krijgen van de rijksoverheid. En voor scholen geldt dat opdrachten boven de twee ton Europees moeten worden aanbesteed. Die regels zijn opgesteld om opdrachten van of namens de overheid zo objectief en transparant mogelijk te laten verlopen.

Ook Wilbro heeft meegedongen in Venlo. Het was tenslotte de ‘eigen’ opdracht, die al jaren zonder klachten werd uitgevoerd. De Venlose boekhandel haalde niet het lijstje met de laatste vijf kandidaten. Uitgeverij Malmberg versloeg Wilbro en de andere aanbieders eenvoudig, met een – volgens de scholen – „substantieel” hogere korting. Daarbij scoorde Malmberg het hoogst op het criterium ‘kwaliteit van de levering’.

Dit soort concurrentie is ook de bedoeling. De ‘gratis schoolboeken’ zijn niet alleen bedacht als douceurtje voor ouders van schoolgaande kinderen. Een ander belangrijk argument om het lesmateriaal voor ouders gratis te maken, is het verbeteren van de werking van de schoolboekenmarkt.

De Nederlandse Mededingingsautoriteit constateerde in 2006 dat de schoolboekenmarkt „onvolkomen” werkt, door een „gebrek aan prijsprikkels”. De markt wordt beheerst door vier grote uitgevers, die 90 procent van de uitgeefmarkt bezitten, en door de schoolboekenleveranciers Iddink en Van Dijk, goed voor zo’n 75 procent van de tussenhandel. Simpel gezegd winkelden scholen op de schoolboekenmarkt met geld van de ouders, waardoor niemand erbij was gebaat om de kosten zo laag mogelijk te houden. De ouders betaalden toch wel.

Maar vanaf volgend jaar gaan uitgevers en schoolboekenleveranciers de strijd aan: onderling, maar ook met elkaar. Want zowel uitgevers als schoolboekenleveranciers kunnen zich inschrijven voor een aanbesteding. Net als de afzonderlijke boekhandel trouwens, zoals Wilbro in Venlo dat deed.

Alleen: als een schoolboekenleverancier of een boekhandel wint, moet deze altijd nog contact opnemen met uitgeverijen om de door een school gewenste boeken te bestellen. Uitgevers hebben op hun beurt niet per se de tussenhandel nodig.

Dat betekent oneerlijke concurrentie, zegt directeur Remco Brokken van de Venlose boekhandel Wilbro – nog opgericht door zijn vader Wil Brokken. „Boekhandels kopen de boeken van uitgeverijen. Als wij van hen bijvoorbeeld 25 procent korting krijgen, kunnen we natuurlijk niet datzelfde percentage doorberekenen aan de school. Dan zouden we er niets meer aan verdienen. Het is alsof we met Coca Cola de strijd moeten aanbinden over het leveren van hun colaflesjes.”

Oneerlijke concurrentie is één argument, de schoolboekenleveranciers Iddink en Van Dijk betoogden in een rechtszaak ook dat Malmberg de opdracht niet zou mogen krijgen omdat de uitgeverij geen ervaring zou hebben met het leveren van schoolboeken. Dat argument is verworpen door de rechter.

Boeken leveren, dat had Malmberg inderdaad nog nooit gedaan. Daarom schakelde de uitgeverij de Studieboekencentrale in: een schoolboekenleverancier die ook meedong naar de Venlose opdracht, maar al in de eerste aanbestedingsronde was gesneuveld. De Studieboekencentrale is de derde schoolboekenleverancier van Nederland, na Iddink en Van Dijk.

Met deze alliantie nam Malmberg meteen een ander, derde bezwaar weg. Critici hadden voorspeld dat uitgeverijen moeilijk een aanbesteding konden winnen, omdat ze ook boeken van concurrerende uitgevers moeten leveren aan een school die dat wenst. Waarom zou ThiemeMeulenhoff een boek leveren aan concurrent Malmberg? Het aankloppen bij andere uitgevers heeft Malmberg nu overgelaten aan de Studieboekencentrale, die toch al geregeld in contact staat met de diverse uitgeverijen. Probleem omzeild.

Met een beetje pech wacht de schoolboekenleveranciers en de boekwinkels een rol zoals de Studieboekencentrale heeft gehad in Venlo. Aanbesteding verloren, en alleen een graantje meegepikt door de distributie te mogen regelen voor een uitgever. Maar algemeen directeur Albert Jagt van de Studieboekencentrale is niet zo pessimistisch. „Ik denk dat uitgevers de uitgebreide dienstverlening niet aankunnen.”

Scholen vormen zogenoemde ‘inkoopcombinaties’, waardoor de boeken van meer dan honderdduizend leerlingen samen één opdracht kunnen vormen. De lokale boekhandels, maar ook uitgevers kunnen dergelijke opdrachten wel vergeten, zegt Jagt. „En wij schoolboekenleveranciers zeggen: kom maar op met die tienduizenden pakketjes.”

Is een boekhandel, die minder korting kan bieden dan een uitgever, dan eigenlijk nog nodig voor de verkoop van schoolboeken? Ja, zegt Remco Brokken van Wilbro: voor de service. „Een uitgever gaat echt niet persoonlijk praten met mevrouw Jansen als er bijvoorbeeld een boek ontbreekt. Ik ben in tien minuten op school als er wat mankeert. Malmberg natuurlijk niet.”

Chief financial officer Johan Leenaars van Malmberg bestrijdt niet dat een boekhandel met één schoolbestuur als klant, zoals voorheen Wilbro in Venlo, meer service kan leveren dan zijn uitgeverij. „Maar wij hebben prima contact met Venlo. Ook wij kunnen het oplossen als er iets ontbreekt.”

Voor Wilbro is het leveren van boeken aan middelbare scholen, wat de boekhandel dertig jaar heeft gedaan, voorbij. Een opdracht van „anderhalf à twee miljoen euro” valt weg. Brokken heeft al mensen moeten ontslaan.

Toch is er voor de verliezers van de Venlose aanbesteding nog hoop. De rechter heeft bepaald, na bezwaar van boekhandels Iddink en Van Dijk, dat de gunning aan Malmberg door een procedurefout onrechtmatig was. Dit schooljaar mocht Malmberg de boeken leveren, vooral wegens tijdgebrek. Volgend jaar moet de aanbesteding opnieuw.

    • Derk Walters