De bajes is geen hotel

Veiligheid is een gevoel en veel beleid is gebaseerd op geloof. Wie het recente SCP-rapport Sociale veiligheid ontsleuteld leest, valt van veel geloof af. In dit boek wordt de droge vraag beantwoord in hoeverre het veiligheidsbeleid van het kabinet is gestoeld op kennis. Als nieuwsfeit kwam er al uit naar voren dat zogeheten op ‘discipline’ gebaseerde opvoedingskampen voor jongeren een averechts effect hebben.

Maar er staat veel meer in. Al jaren gaan kabinetten uit van een ‘handhavingstekort’. Te weinig toezicht en te veel overtredingen zorgen voor breed ongenoegen dat weggenomen moet worden. Verhoging van de pakkans, kortere doorlooptijden en individuele daderaanpak leidt tot sneller, strenger en zekerder straffen waardoor de preventie verbetert. Dat is het dogma. Inmiddels wordt er zoveel meer strafrecht gebruikt dat het een standaardremedie is geworden, in plaats van uiterste redmiddel. De scheidslijnen tussen het ‘criminele en het onwenselijke’, tussen burgers en verdachten en tussen privaat en publiek zijn erdoor aan het vervagen.

Het SCP zet nu 152 effectevaluaties op een rijtje en prikt de ene ballon door na de andere. Arrestatie als zodanig blijkt bijvoorbeeld geen oplossing te zijn. Minderjarigen en lichte overtreders zijn zelfs geneigd om meer delicten te plegen wanneer ze een keer zijn opgepakt. Zij zijn het respect voor de politie kwijt, gestigmatiseerd en sociaal uitgesloten. Het kan geen argument zijn om arrestatie maar na te laten. Maar wel om simplistische redeneringen over ‘pak ze’-strategieën met argwaan te bejegenen.

Gevangenisstraffen hebben in het algemeen geen of een nadelig effect op recidive. Het beveiligt, zolang de straf duurt, maar het schrikt niet af, zegt het SCP. Sneller straffen vergroot evenmin de effectiviteit van de sanctie. Bij minderjarigen is er zelfs bewijs voor het tegendeel. Een jeugdige verdachte laten wachten op afhandeling heeft vaak zin. ‘Bungelen’ helpt dus, meer dan lik op stuk.

Veel mensen opsluiten betekent veel mensen blíjven opsluiten. Korte vrijheidsstraffen „lijken in ieder geval zinloos” stelt het SCP. Celstraffen zonder resocialisatieprogramma’s vergroten de kans op recidive. Dat het gevangeniswezen zich hiervan bewust is, is de afgelopen weken in de krant beschreven. Het neemt niet weg dat ‘afdoening’ buiten de gevangenis beter scoort. Net als voorwaardelijke straffen. Mildere gevangenisregimes zijn ook effectiever dan strengere. Hoe soberder, hoe meer recidive. Het SCP bepleit om ook voor volwassenen alternatieve sancties te ontwikkelen, net als de HALT-afdoening voor kinderen. Detentie biedt genoegdoening maar voorkomt herhaling niet, is de conclusie.

De meest effectieve sancties blijken behandelingen: sociale vaardigheid en gedragstherapie (zelfcontrole). Jongeren moet je zeker niet opsluiten maar behandelen, liefst thuis, en zo ver mogelijk van instellingen weghouden. Volwassenen in de cel zonder therapie en begeleiding is zinloos. Zou de politiek deze informatie willen horen en dan toepassen? Of is het pluk ze-, pak ze- en lik-op-stukdenken te sterk?