Staat en wanproduct

Moet de staat meebetalen aan de schade die is veroorzaakt door beleggingsverzekeringen? De Ombudsman Financiële Dienstverlening stelt dat de overheid ook verantwoordelijk is voor de strop met zogeheten ‘woekerpolissen’ die werknemers met een spaarloonregeling hebben afgesloten. De aftrekbaarheid van de premies werd in 2000 beperkt, luidt zijn redenering, en daarom hebben de deelnemers netto minder gestort. Dat leidde tot een lagere opbouw van de waarde van de polis dan gedacht. De overheid heeft zich volgens ombudsman Wabeke een onbetrouwbare partij getoond, en is zo deels verantwoordelijk voor de schade.

Als deze redenering zou worden gevolgd, zouden regering en parlement de vrijheid kwijtraken om fiscale regelingen in te voeren, af te schaffen of te veranderen. Alleen daarom al is het idee van Wabeke verkeerd. Bovendien leidt het af van de onderliggende oorzaak van het probleem met de woekerpolissen. Verzekeringsmaatschappijen en, niet te vergeten, banken hebben hun klanten buitensporig hoge kosten berekend. Zij konden bovendien zelf van tevoren al weten dat daardoor het beloofde eindbedrag van een polis alleen bij uitzonderlijk hoge beleggingsrendementen zou worden gehaald. Dat is de klanten niet of maar zeer omfloerst verteld. Tussenpersonen hebben de polissen kritiekloos verkocht en streken hoge provisies op. De burger had redelijkerwijs niet kunnen weten waarmee hij in zee ging.

De suggestie van Wabeke is om nog een andere reden verwerpelijk. Belasting wordt in beginsel geheven om de staat van inkomsten te voorzien. De staat financiert daar publieke goederen van. De fiscaliteit is uiteraard ook een politiek instrument. Maar die functie is al zo uit de hand gelopen. Steeds meer beleid wordt tegenwoordig via belastingmaatregelen uitgevoerd. Daar wordt het stelsel, ondanks verscheidene pogingen tot vereenvoudiging, te ingewikkeld van. En dat nodigt uit om de financiële kansen die het fiscale labyrint biedt, zoveel mogelijk uit te buiten.

Het Nederlandse zelfbeeld is er een van een volk van spaarders, al is dat al lang niet meer zo. De hoge spaarquote hier is vooral te danken aan de verplichte pensioenafdrachten, niet aan een soort natuurlijke drang tot het oppotten van geld. Integendeel. Gaandeweg zijn Nederlanders een volk van leners geworden, waaraan de hausse op de woningmarkt niet vreemd is. Zo verschillend van de nu zo gelaakte Amerikaanse burger zijn we in dat opzicht niet.

Het is de combinatie van door de fiscus gefaciliteerd lenen en door de fiscus gefaciliteerd beleggen, met verzekeraars als de enige gidsen in het labyrint, die tot wanproducten als de woekerpolis hebben geleid. Dat ontslaat de overheid niet van haar verantwoordelijkheid, noch de burger die eraan begon. Maar niemand klaagt na een verkeersongeluk Rijkswaterstaat aan, omdat die de snelweg heeft aangelegd. Als wordt aangetoond, of toegegeven, dat de verzekeringsbranche met de woekerpolis over de schreef is gegaan, zal deze bedrijfstak zelf voor de schade moeten opdraaien.