In de schaduw van gisteren

Voorafgaand aan de opening van het literaire seizoen publiceren de uitgeverijen hun prospectussen met de najaarsaanbiedingen, een flinke stapel lectuur die je soms doet watertanden van gespannen verwachting. Ik wil niets zeggen over de aangekondigde nieuwe Nederlandse literatuur – eerst lezen! Maar bij de vertalingen van al in het buitenland gerenommeerde werken springt een uitgave in het oog waarvan zonder probleem kan worden voorspeld dat het een belangrijke literaire gebeurtenis zal zijn: de Nederlandse vertaling van de omvangrijke roman Leven & lot van Vasili Grossman.

Van Grossman (1905-1964) verschenen in 1993 Alles stroomt en in 2006 een selectie uit zijn reportages en aantekeningen uit de Tweede Wereldoorlog: Een schrijver in oorlog. Vasili Grossman en het Rode Leger. Wat nu van de pers komt is zijn magnum opus, een op Tolstojs Oorlog en vrede geïnspireerd epos over de grootste verschrikkingen van de twintigste eeuw, gegroepeerd rond een grillige op het leven van de schrijver gebaseerde familiegeschiedenis.

Bij de aankondiging van de verschijning publiceerde uitgeverij Balans behalve de gebruikelijke hooggestemde reclamefolder een intrigerende brochure die, naast een fragment uit de vertaling door Froukje Slofstra, de geschiedenis van het manuscript, een korte biografie van Grossman en de tekst van een smeekbrief van de auteur aan Sovjetleider Chroesjtsjov bevat. Alleen al deze zakelijke brochure is hartverscheurend om te lezen.

Als jonge man juichte Grossman, afkomstig uit een geassimileerd joods milieu, de bolsjewistische revolutie toe, in de verwachting dat de joodse bevolking voor het eerst gelijke kansen zou krijgen. Na eerst de ‘socialistische opbouw’ als mijningenieur te hebben gediend, werd hij een ‘ingenieur van de ziel’, zoals onder Stalin de tot absoluut politiek en literair conformisme gedwongen schrijvers werden aangeduid. Na de Duitse inval in de Sovjet-Unie in 1941 meldde hij zich als vrijwilliger bij het Rode Leger. Ongeschikt als soldaat werd hij oorlogscorrespondent voor de krant van het Rode Leger. Zijn verslagen van het front, de verdediging van Moskou, de slag om Stalingrad en de tankslag bij Koersk vestigden zijn reputatie als een van de belangrijkste oorlogscorrespondenten aller tijden. Als eerste deed hij verslag van wat er in de vernietigingskampen van de nazi’s was gebeurd.

Na de oorlog kreeg hij als romanschrijver af en toe problemen met de censuur, die er tegen gekant was de joodse slachtoffers als bijzondere categorie aan te merken en hij ontkwam aan arrestatie. En ja, hij tekende als lid van de schrijversbond een oproep aan Stalin om de doodstraf op te leggen aan de joodse artsen die volgens de paranoïde dictator een complot tegen de Sovjetleiding zouden hebben gesmeed. De artsen zijn gered door de dood van Stalin in 1953, maar Grossman hield de rest van zijn leven gewetenswroeging over zijn medeplichtigheid aan de antisemitische campagne.

De zwakke mens is laf en medeplichtig, is ook moedig en liefdevol, vol illusies en vertwijfeling, een individu is slachtoffer en dader in een totalitair systeem, de mensen raken verbitterd en worden vermorzeld door de onpersoonlijke historische krachten die als ‘het lot’ (of God, de goden, de dialectiek of als Stalin) worden benoemd.

In 1961 had Grossman het manuscript van Leven & lot aangeboden aan een literair Sovjettijdschrift. De geschrokken redactie stelde de geheime dienst ervan op de hoogte. Vervolgens werd niet de schrijver maar het boek ‘gearresteerd’: de KGB probeerde alle getypte versies, afschriften, zelfs het subversieve schrijfmachinelint te achterhalen. Ieder spoor ervan moest worden uitgewist, maar zonder de indruk te wekken dat de door Chroesjtsjov veroordeelde terreur van Stalin herleefd was.

De ideologische grootinquisiteur Soeslov zou de schrijver in een gesprek hebben toegevoegd: „Waarom zouden we uw boek toevoegen aan het arsenaal atoombommen dat onze vijanden tegen ons willen gebruiken?” Want het boek was levensgevaarlijk voor de Sovjetmacht: ook al stelt Grossman de nationaal-socialistische en communistische systemen niet aan elkaar gelijk, hij had wel een scherp oog voor de parallellen.

In 1964 stierf Grossman: „Ze hebben me gewurgd in mijn eigen portiek.” Soeslov had voorspeld dat het boek over twee- of driehonderd jaar zou kunnen verschijnen. Maar na twintig jaar dook het manuscript in het Westen op, in onvolledige gesmokkelde versie op microfilm, en in 1989 verscheen in Rusland de eerste complete editie. Het maakte overal grote indruk, maar lokte ook kritiek uit, niet alleen omdat het in de stijl van het negentiende-eeuwse Russische epos is geschreven, of zelfs trouw blijft aan de voorschriften van het ‘socialistisch realisme’. In Rusland is de kritiek aan de ene kant dat het boek afbreuk doet aan het heldendom van Stalingrad, aan de andere kant dat Grossman zelf medeplichtig was aan het systeem.

Grossman smeekte Sovjetleider Chroesjtsjov zijn boek ‘in vrijheid te stellen’. Het was geen politieke roman, verzekerde hij, „een boek is altijd onvermijdelijk een uitdrukking van de innerlijke wereld van een schrijver, van zijn gevoelens en beelden die hem dierbaar zijn.”

Na de onthullingen over het stalinisme eiste hij het recht op om de waarheid te schrijven: „De wasdom van de democratie en vrijheid vormt tenslotte het wezen van de nieuwe menselijke maatschappij, meer nog dan de groei van de productie en de consumptie.” Alles vergeefs.

Maar toch drukken die wanhopige woorden de actualiteit uit van alle grote literatuur – een andere troost hebben wij niet. Leven & lot is actueel omdat onderdrukkende ideologieën geen museumstukken uit het verleden zijn, zie het fundamentalistische absolutisme in een aantal islamitische landen. En het is actueel omdat er nooit definitief een streep door het verleden kan worden gehaald.

Grote gebeurtenissen werpen, zegt men, hun schaduwen vooruit, maar de waarheid van dit cliché laat zich ook omdraaien, over ingrijpende gebeurtenissen vallen de schaduwen van het verleden. In de week waarin de Sovjetbezetting van Tsjechoslowakije van augustus 1968 werd herdacht, waarde het spook van de Koude Oorlog rond op diplomatieke conferenties en in de media. De angst sluipt er weer in: angst voor Russische machtspolitiek in de Kaukasus en Oost-Europa, angst van de Russen voor een omsingeling en voor raketten aan hun grens.

Ook Leven & lot werpt een schaduw naar achteren, wij mogen onze ogen voor die schaduw niet sluiten.

Wilt u reageren? Dat kan op nrc.nl/etty (Reacties worden openbaar na beoordeling door de redactie.)

    • Elsbeth Etty