Geboortegolf geeft nu eenmaal grijze golf

Als een golf op het strand bij opkomend tij – zo trekt de grijze golf zich rond 2038 terug: het aantal ouderen wordt iets minder maar is wel op een hoger niveau, stelt Gijs Beets.

Appels met peren vergelijken maar vooral een woordenspel, zo omschrijf ik de reactie van de econoom prof.dr. B.M.S. van Praag (Opiniepagina, 11 augustus) waarin hij kritiek op mij levert omdat ik gezegd heb dat „de vergrijzing in 2033 al bijna voorbij is” (NRC Handelsblad, 2 augustus). Volgens Van Praag is dit „echt niet waar te maken”.

Maar onder vergrijzing verstaan demografen iets anders dan een leeftijdsamenstelling van de bevolking waarin ouderen domineren. Demografen spreken van vergrijzing als het percentage ouderen onder de bevolking stijgt. Vergrijzing zien wij als een verandering in de tijd. Het is een toename van de vergrijsdheid, een woord dat weinig wordt gebruikt. Het einde van de vergrijzing rond 2038 is voor ons allemaal een uiterst relevant gegeven (AOW, pensioenleeftijd al dan niet verhogen, etc.).

Toch heeft ook Van Praag gelijk als hij zegt dat de vergrijzing gewoon doorgaat, ook over 30 jaar, maar dan doelt hij op iets wat voor mij een onderdeel van het hele proces is. De situatie in Nederland is demografisch gezien een samenspel van twee verschillende processen. Van Praag had het over een van beide, ik over de sommatie van de twee.

Als je afziet van echo-effecten, alsmede van de mogelijk verstorende effecten van de levensverwachting en migratie, is het inderdaad zo dat een bevolking met een kindertal onder het vervangingsniveau vooralsnog blijft vergrijzen. Al bijna veertig jaar ligt het gemiddeld kindertal in Nederland onder dat niveau en ik zie geen tekenen die wijzen op verandering. Dit is proces A, een alsmaar voortschrijdend proces, met eveneens voortschrijdende effecten op de leeftijdsopbouw van een bevolking.

Maar soms vindt er iets excessiefs plaats, en nu kom ik bij proces B: de grote en langdurige naoorlogse geboortegolf in ons land. Deze golf heeft Nederland tot nu toe relatief jong gehouden, maar doet vanaf 2011 de vergrijzing extra versnellen. Zo’n golf is een eenmalig en ‘tijdelijk’ proces, maar duurt helaas wel bijna een eeuw. Omdat die golf rond 1970 zo abrupt eindigde zal 65 jaar daarna het effect op het percentage 65-plussers steeds kleiner worden, wanneer de golf uitsterft.

Het effect van proces B zal zelfs zo groot zijn dat het samen met proces A leidt tot een lager percentage 65-plussers. Dat betitel ik als het einde van de vergrijzing.

Het percentage 65-plussers bereikt in 2038 een top van 25 procent, daalt daarna naar circa 22 maar zal later in de eeuw door proces A langzaam oplopen naar 24 procent.

Wil men vergrijzing bestrijden dan is vanuit demografisch oogpunt een hoger kindertal eigenlijk het enige effectieve wapen. Maar een effectief kindertalverhogend beleid zal wel ongelooflijk duur blijken. Onderzoek vertelt mij dat verreweg de meeste mensen kinderen willen hebben maar ook opzien tegen het feit dat het voor sommige ambities erg onhandig is om (kleine) kinderen te hebben. En als er al iets van een effectiefbeleid wordt ingevoerd, acht ik de kans groot dat we er achteraf spijt van zullen hebben: er zal dan een (nieuwe) geboortegolf kunnen ontstaan, met later opnieuw vergrijzing. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren doordat men de geboorte van het eerste kind minder lang uitstelt, maar uiteindelijk geen extra kinderen krijgt. Of doordat het kindertal eerst wat hoger wordt, maar daarna toch weer onder het vervangingsniveau daalt, zodra de overheid de nieuwe pronatalistische voorzieningen te duur vindt worden. Dat is Zweden afgelopen decennium ook overkomen, niet na pronatalistische maar na emancipatorische beleidswijzigingen.

Een geboortegolf, ook een kleintje, is uit economische overwegingen erg kostbaar, omdat je tijdelijk allerlei faciliteiten zult moeten organiseren. Laten we alsjeblieft zorgen dat er geen geboortegolven meer ontstaan, vooral nu het kindertal al zolang min of meer stabiel is, ook al ligt het onder het vervangingsniveau.

Gijs Beets is demograaf bij het NIDI.

Lees het artikel van Van Praag na op nrc.nl/opinie

    • Gijs Beets