Educatief griezelen om Sovjet-tijd

In een voormalige Sovjetbunker in Litouwen wordt de herinnering aan de Sovjet-Unie levend gehouden. „Dit is een missie om de jeugd weerbaar te maken.”

De acteur Irmantas Jankitis, verkleed als sovjetkapitein. „Soms beginnen mensen te huilen. Dat betekent dat ik mijn werk goed doe.” Foto S. Alonso In de bossen van Naujasode, een dorpje in Vilnius, kunnen bezoekers twee uur lang terugkeren naar de tijd van de Sovjet-Unie. Ze worden uitgescholden, vernederd en soms zelfs geslagen, tegen betaling. Volgens de bedenkers van het 'pretpark' moet zo de nostalgie naar de sovjettijd worden genezen. Alonso, Stephane

Naujasode, 26 Aug. - „Aan het eind van deze lange gang is een deur”, brult kapitein Irmantas Jankitis. „Het is de deur naar de vrijheid. Jullie hebben twee minuten om hem open te maken. Geen seconde langer!”

Tientallen Litouwse jongens en meisjes zetten het op een rennen. Na ruim uur in deze muffe, ondergrondse bunker hunkert iedereen naar zonlicht, naar een hap frisse lucht, naar het gefluit van vogeltjes, weg uit de klauwen van de sadist Jankitis, weg uit de hel. Maar de deur gaat niet open. Sjorren, duwen, gillen, het heeft geen zin, hij blijft dicht. Opeens gaan de lampen uit, een sirene loeit. „Jullie hebben gefaald”, schreeuwt de kapitein door een megafoon, in het pikkedonker. „Stelletje waardeloze nietsnutten!”

Ruta Vanagaité gniffelt. Het rennen, de dichte deur, de teleurstelling – het is één van haar favoriete scènes. „Onder het communisme was het precies zo”, zegt ze. „De Sovjet-Unie had geen uitgang, we zaten als ratten in de val.”

Vanagaité zit achter misschien wel de raarste attractie van Centraal-Europa, in de bossen bij het Litouwse dorpje Naujasode, vlakbij hoofdstad Vilnius. Daar, in een voormalige Sovjetbunker, heeft zij de Sovjet-Unie heropgericht. Twee uur lang worden bezoekers – voor omgerekend 25 euro – vijf meter onder de grond rondgeleid langs verschillende kamers, waar ze worden verhoord, vernederd en (zachtjes) geslagen.

Irmantas Jankitis is een Litouwse acteur. Verkleed als Sovjetkapitein – grote pet, lange jas, zwarte laarzen – moet hij het publiek, vandaag een groep middelbare scholieren, tot het uiterste tergen. „Soms beginnen mensen te huilen”, zegt hij. „Dat betekent dat ik mijn werk goed doe.” Uit zijn keel stijgt een bulderende lach op.

„Dit is geen commercieel project”, zegt Vanagaité. „Het is een missie: de helft van Litouwen denkt dat de Sovjettijden beter waren dan nu, logisch, want iedereen denkt nu eenmaal graag terug aan zijn jeugd. Maar met deze show willen we het geheugen opfrissen en vooral de jeugd weerbaar maken. Wit-Rusland is hier 14 kilometer vandaan, maar daar gaat niemand naartoe.”

In de verhoorkamer brandt één lamp, op een bureau. Langs de muren staan tientallen scholieren, muisstil, met hun gezicht naar de muur. Jankitis pikt er één uit en zet hem op een stoel, pal voor de lamp. De jongen, die almaar bleker ziet, krijgt een pen in zijn handen gedrukt en belooft in een mum van tijd, zwart op wit, dat hij zijn medescholieren zo nodig zal verklikken. De kapitein glundert.

„Wat altijd weer verbaast”, zegt Vanagaité, „is dat mensen niet protesteren. Onlangs claimde een groep dat ze in opstand zou zijn gekomen als de show een half uur langer had geduurd. Maar dat dachten wij vroeger ook altijd. De echte show speelt zich in de bezoekers zelf af. Na een paar dagen balen ze dat ze niet hebben teruggeschreeuwd.” Wie in verzet komt, krijgt bovendien z’n geld terug.

De bunker bij Naujasode werd begin jaren tachtig in het diepste geheim gebouwd en bevatte een compleet uitgerust tv- en radiostation. In geval van een kernoorlog moest het de communicatielijnen met Moskou openhouden. Het complex speelde een sleutelrol tijdens de aanval met Sovjettanks op de televisietoren van Vilnius, in januari 1991, waarbij veertien Litouwse burgers om kwamen.

Eén keer werd een bezoeker woest. Nog voor de show begon belde hij de lokale politie met het verhaal dat Vanegaite en haar acteurs mensen ontvoeren, martelen en bedreigen met honden. Toen de agenten, geschokt, vroegen hoe de man hier in godsnaam terecht was gekomen, antwoordde hij: ik heb een kaartje gekocht.

„Vooral oudere mensen kunnen de show niet altijd waarderen”, zegt Vanegaite. „Ze vinden dat wij een karikatuur van de Sovjet-Unie opdienen. Dat is ook zo. Onder het communisme hadden we ook plezier, we leefden in gewone flats. Maar om in twee uur een gevoel van beklemming op te roepen, moeten we alles dik aanzetten. Bij het verlaten van de bunker moet je de vrijheid weer ruiken.”

Vanagaité is eigenlijk tv- en theaterproducent. Aanvankelijk was het ‘1984 Survivaldrama’ in de bossen van Naujasode bedoeld als realityshow, maar de Litouwse televisie trok zich terug uit het project. „Ze dachten dat wij de nostalgie juist wilden aanwakkeren, ze konden zich geen ander format voorstellen.” Het project, dat sinds december loopt, komt volgend jaar mogelijk alsnog op tv.

Neringa Kukliete, een 18-jarige scholiere, hijgt nog na van de show. De afgelopen twee uur is ze voor het scholierentarief (10 euro) gebombardeerd met propaganda, heeft ze uit volle keel leuzen geschreeuwd en rende ze door gangen met een gasmasker op. Maar ze heeft ook gelachen, vooral aan het eind, in een als Sovjetwinkel ingerichte kamer, waar eigenlijk alleen maar azijn en augurken op de planken stonden.

„Ik was eerst wel bang”, zegt ze, nadat ze zojuist een bekertje gifgroene Sovjetlimonade heeft leeggedronken. „Zo ongeveer moeten mijn ouders zich dus gevoeld hebben. Onze lerares heeft ons hier naartoe genomen, we hebben op school veel gelezen over de Sovjettijd, maar het is goed om het een keer meegemaakt te hebben.”

De show is voorbij, er wordt nagekeuveld, gelachen. De basstem van kapitein Jankitis klinkt nog één keer. „Daar is de deur van de vrijheid”, zegt hij, wijzend naar de overkant van de zaal. Niemand verroert zich.

Meer over deze attractie op www.sovietbunker.com.