Rustseconden

Een nieuw woord voor de Dikke Van Dale: snelwegpanorama. Het is niet het panaroma dat bestaat uit strakke vier-, zes- of achtbaanswegen, vluchtstroken, op- en afritten, tankstations, wegrestaurants, parkeerterreinen, gekantelde vrachtauto’s, files, wat heb je verder, die hele wereld van On the Road. Het hier bedoelde panorama zie je als je naar links of rechts kijkt: grazige weiden met koeien, een kerktorentje, bossen, heidevelden, de einder, Jacob van Ruisdael. Volgens het ministerie van VROM hebben we negen van deze panorama’s die beschermd moeten worden.

Meer dan tien jaar geleden was Nederland in rep en roer. Het ging om de vraag of er een tunnel moest worden gebouwd onder het Groene Hart, zodat de treinen van de Hoge Snelheidslijn in een minimum van tijd van Amsterdam naar de rest van de wereld konden rijden. Waarom een tunnel? Omdat daardoor de natuur in het hart van Zuid-Holland gespaard zou blijven. Remco Campert schreef een stukje waarin hij uitlegde dat de aantrekkelijkheid van een landschap door een trein juist geaccentueerd kan worden. Ik was het met hem eens. In de film Doctor Zhivago rijdt een stoomtrein door het oneindige Russische landschap. Zo zie je wat oneindigheid kan betekenen. Behalve Campert en ik was ook Frits Bolkestein tegen de tunnel. Weggegooid geld. Dat was in 1997.

Elf jaar en 450 miljoen euro later is de tunnel klaar. Met een vaart van 250 tot 300 kilometer per uur leg je 30 meter onder de grond die zeven kilometer af. Maar deze HSL rijdt nog niet en het Groene Hart wordt voorspoedig verder volgebouwd. Denk niet dat ik een beroepszeurder, klager, somberaar ben. Ik geloof in de voortgang van de techniek, maar zo gaan die dingen nu eenmaal. Soms maken onze bestuurders een vergissing. In eigentijds Nederlands zeg je dan: ‘Tsja.’ Of: ‘Daar lullen we verder niet over.’

De snelwegpanorama’s moeten de verrommeling van het landschap tegengaan en de automobilist ‘een rustgevend uitzicht garanderen’. Ambtenaren van VROM hebben uitgerekend dat deze rustgeving 5 tot 150 seconden kan duren. Zo staat het in deze krant van 19 augustus, met een landkaartje waarop de geplande oases zijn aangegeven. Je woont bijvoorbeeld in Leeuwarden of Assen. Rij naar de Drentse Aa en geniet van je rustseconden. Voor iemand in Tilburg ligt het dichtstbijzijnde rusttraject in de Hoeksche Waard. Denk niet dat ik dit schamper of ironisch bedoel. Van harte hoop ik dat de automobilisten hun verdiende rustseconden zullen krijgen. Maar ik ben bang dat dit weer een voorbeeld wordt van Nederlands postperfectionisme; of zoals we vroeger zeiden, als het kalf verdronken is, dempt men de put.

Wanneer is wat we nu de ‘verrommeling’ noemen begonnen? Ik denk ongeveer een halve eeuw geleden, toen Amsterdam aan Haarlem vastgroeide, en Rotterdam via Delft tot Den Haag naderde, en langs de Nieuwe Waterweg Vlaardingen, Maassluis en Hoek van Holland opslokte? Je kunt de verrommeling ook zien als een vaderlands monument, van de wederopbouw tot het poldermodel en verder. Een paar jaar geleden was onze beroemde architect Rem Koolhaas weer eens hier op bezoek; maakte op een mooie zondag met de auto eerst een rondrit door de Randstad en toen verder. Wat hebben jullie in godsnaam met dit land gedaan, riep hij. Dat is onze economische expansie. Wees trots op Nederland.

Bij Duitse tankstations kon je destijds een boekje kopen, Links und Rechts der Autobahn, waarin alle bezienswaardigheden waren beschreven. Een collega die ik hier R.v.G. noem, en ik dachten dat je dit ook voor de Nederlandse Spoorwegen zou kunnen doen. Begin bijvoorbeeld met het traject Amsterdam CS-Utrecht CS. Dat is al te veel om hier op te noemen. Voor mij lagen onovertroffen rustseconden in de aanblik van het oude station van Abcoude en meteen daarna het fort, dan links een paar negentiende eeuwse gebouwtjes van Rijkswaterstaat, enz. Het leek ons een goudmijn. Maar zoals dat dan gaat, het plan verwaterde en intussen is Amsterdam-Zuidoost in ontembare ontwikkeling geraakt, met de Arena, een entertainmentcentrum, alles wat tot de moderne ontembaarheid hoort. Nader je Utrecht dan weet je helemaal niet meer wat je ziet. Ook dit fortuin is aan mijn neus voorbij gegaan.

Maar de behoefte aan rustseconden blijft bestaan. Soms denk ik: kom, ik ga naar Enkhuizen, scheep me in op de boot naar Stavoren, neem het openbaar vervoer en ga via Lemmer en Emmeloord naar Schokland om eens te kijken hoe de Middenbuurt erbij staat. In de Middenbuurt lag vroeger de haven. Nu staan de palissaden van de zeewering in de klei van de Noordoostpolder. Het is er volstrekt stil. Intenser rust dan van deze vergane glorie ken ik niet. De reis erheen is trouwens ook de moeite waard. En dan via Zwolle (mooi station) en de verrommeling van de Veluwe terug naar de Randstad. Je kunt in Nederland nog wel rustseconden beleven maar niet langs de snelweg.

P.S. Twee weken geleden heb ik een navigatiefout gemaakt. In mijn stukje over de onderzeeboot op het IJ heb ik u in oostelijke richting gestuurd. Moest naar het westen zijn. Excuus!