‘Niet-negatief’ denken helpt het gif

Tourwinnaar Lance Armstrong prees zijn eigen vechtlust. Zwemmer Maarten van der Weijden dankte zijn artsen. Helpt ‘positief denken’ om van kanker te genezen?

De Amerikaanse wielrenner Lance Armstrong weet zeker dat hij de „overwinning” op zaadbalkanker te danken heeft aan zijn eigen vechtlust. De zevenvoudig Tourwinnaar schrijft in zijn autobiografie Door de pijngrens dat hij „kankercellen uitkotste”. Hij genas omdat hij „positief dacht”. Hij deed het zélf.

Maar olympisch kampioen Maarten van der Weijden praat heel anders over de acute lymfatische leukemie waaraan hij tussen 2001 en 2003 leed. Nadat hij donderdag goud had gewonnen op de 10 kilometer openwaterzwemmen zei hij tegen de verzamelde wereldpers: „Ik ben in een ziekenhuisbed gaan liggen en heb me laten behandelen. Ik heb niet gevochten tegen kanker, wel voor het goud.” Niks overwinning, niks positief denken. Van der Weijden (27) zegt dat hij geluk heeft gehad.

Wie van de twee sportmannen heeft gelijk? Heeft iemands mentale instelling invloed op het genezingsproces?

Ja en nee, zegt Peter Huijgens, hoogleraar hematologie in het VUmc in Amsterdam. Hij is de arts die Van der Weijden destijds behandeld heeft. Hij zegt: „Kankercellen kun je niet wegdenken. Je moet ze bestrijden, met gif. Maar het is ook zo dat je lichaam de behandeling moet ondergaan. Als je probeert lijf en leden in conditie te houden en fanatiek sport, helpt je dat de behandeling aan te kunnen.”

Huijgens leerde Van der Weijden kennen als een „boomlange wiskundestudent, innemend en nuchter”. Hij zegt dat de „rationele” Van der Weijden zijn ziekte meteen in een kader plaatste dat groter was dan het het ‘ikke, ikke, ikke’ van Lance Armstrong. Huijgens: „Dat doet Maarten al acht jaar. Hij zal zijn genezing nooit toeschrijven aan zijn eigen kracht.” Dat is terecht, vindt Huijgens. „Leukemie is een kansspel. Dertig procent overleeft, zeventig procent niet. Het zou schandalig zijn te suggereren dat die zeventig procent zijn best niet heeft gedaan.”

De hematoloog behandelde Van der Weijden met chemokuren en een stamceltransplantatie van eigen beenmerg. Als enige van de acht patiënten op zijn zaal overleefde Van der Weijden de kanker. In 2003 werd hij genezen verklaard.

Wetenschappelijk bewijs voor de stelling dat positief denken genezing van kanker bevordert is er niet. In recent epidemiologisch onderzoek van onder meer de Universiteit van Pennsylvania onder 1093 kankerpatiënten werd geen relatie vastgesteld tussen de mentale instelling en de kans op genezing. Cobi Heijnen, hoogleraar psychoneuro-immunologie aan het UMC Utrecht, zegt dat zulk onderzoek ook buitengewoon lastig is. Want wat is positief denken? Hoe zou het gemeten kunnen worden?

Cobi Heijnen heeft zelf veel onderzoek gedaan naar de invloed van stress op het immuunsysteem. Ze zegt: „Die invloed is negatief en dat wil je niet als iemand kanker heeft. Je kunt dus wel zeggen dat de afwezigheid van stress kan bijdragen aan het genezingsproces. Wat níet betekent dat je door stress kanker krijgt, want dat is niet zo.”

Toch willen behandelend kankerspecialisten in Nederland het verband tussen positief denken en genezen niet alleen maar ontkennen. Bob Pinedo, hoogleraar geneeskundige oncologie aan het VUmc in Amsterdam zegt dat hij uit zijn praktijk weet dat positief denken, of beter „niet negatief denken”, wel helpt.

Het begint al, zegt Pinedo, met de manier waarop artsen hun patiënten benaderen. „Eerlijk zijn, maar ook vertrouwen geven, want dat maakt dat patiënten op hun fiets stappen, of in elk geval in beweging blijven. Dat is goed voor het lichaam. Je houdt eetlust. Het helpt om sterk te blijven en de chemokuren te kunnen ondergaan. Als je je spieren niet gebruikt, word je slap en ben je eerder moe. Je gaat in bed liggen, je kunt trombose krijgen en daar kun je aan dood gaan.”

Pinedo stimuleert patiënten om gewoon naar hun werk te blijven gaan, ook als ze chemokuren krijgen. Patiënten die dat doen ziet hij langer op de been blijven. Maar hij zegt ook dat hij er geen bewijzen voor heeft.

En: „Vechten of positief denken is niet de oorzaak van genezing. Als mensen beter worden, dan is het door de behandeling.”

Jan Schornagel, internist-oncoloog in het Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis in Amsterdam zegt dat we ons niet moeten laten misleiden door de voorbeelden van mensen die een geweldig positieve instelling hebben en hun kanker overwinnen. „Ik ken ook veel mensen met precies dezelfde instelling die het niet overwinnen. Jonge vrouwen met borstkanker en kleine kinderen, die vechten heel hard.”

Hij denkt wel vaak dat mensen die er niet meer in geloven, niet genezen. „Maar dat weet ik ook niet eens zeker. Het is allemaal casuïstiek.”

    • Wubby Luyendijk
    • Jannetje Koelewijn