Wereld die op punt staat te verdwijnen

Het Permekemuseum stelt hedendaagse kunstenaars centraal die verwantschap vertonen met Permeke.

Tot oktober is dat de Rus Machomet. Een goede keuze.

Beeld uit de video Malye Azerki van de Rus Dimitri Machomet Machomet, Dimitri

. Het is het dilemma van ieder museum dat is gewijd aan de nalatenschap van slechts één kunstenaar die toevallig niet Picasso, Rembrandt of Van Gogh heet. Hoe krijg je bezoekers – vooral een nieuwe generatie bezoekers – geïnteresseerd in het werk van een iets onbekendere grootmeester? Hoe maak je een opstelling die nauwelijks verandert toch afwisselend? Hoe houd je een collectie die niet of nauwelijks meer groeit levend?

Het Permekemuseum in Jabbeke is zo’n museum, gewijd aan een van de beste expressionisten die heeft bestaan: Constant Permeke (1896-1952). Permeke oogstte tijdens zijn leven veel lof met zijn expressieve, sobere én somber getoonzette schilderijen en tekeningen van het armoedige Vlaamse boerenland. Trekpaarden met hoeven als kolenschoppen, boeren met handen en voeten zo groot als kruiwagens, aardappelpotende vrouwen met kromgetrokken schouders en gezichten waar de voren op de akkers in stonden weerspiegeld – Permeke vereeuwigde ze zonder pathetiek. Zijn palet was van modder doordrenkt, zijn vormen waren hoekig en haast kubistisch. De kunstenaar maakte deel uit van de kring van Vlaamse avant-gardisten, onder wie de al veel oudere James Ensor en de latere symbolist Leon Spilliaert. Hij was geen armlastig kunstenaar, maar kon met de verkoop van zijn werk een dikke boterham beleggen. Zo’n dikke dat hij in 1929 besloot om een villa in Jabbeke te laten bouwen voor zichzelf en zijn gezin.

Deze villa, een rechthoekig, modernistisch droomhuis dat inmiddels van kelder tot dak is begroeid met klimop, is de plek waar na Permekes dood een museum werd ingericht. Het museum is pas heropend na een kleine renovatie en probeert nu nieuwe bezoekers te werven door hedendaagse kunstenaars uit te nodigen, die waarschijnlijk nog nooit werk van Permeke in het echt hebben gezien, maar die wel thematisch met hem verwant zijn. Daartoe is slim een samenwerking aangegaan met het Fonds Régional d’Art Contemporain (Frac) in Duinkerken, dat één van de belangrijkste verzamelingen van internationale hedendaagse kunst in de regio beheert. Conservator Hilde Teerlinck zocht als eerste kunstenaar de Rus Dimitri Machomet uit – en dat is een goede keuze.

Machomet, geboren in 1975, is afkomstig uit een klein dorpje in de voormalige Sovjet-Unie. Na een studie aan de kunstacademie in Minsk in het huidige Wit-Rusland vertrok hij naar Frankrijk, waar hij nu studeert aan de vervolgopleiding Le Fresnoy, een academie voor film en video in Tourcoing. In het atelier van Permeke, op de bovenste verdieping van het museum, presenteert Machomet de 16 minuten durende video Malye Azerki. Het is frappant genoeg net alsof een boerenlandschap van Permeke tot leven komt.

Malye Azerki, een dorpje in Wit-Rusland, is omgeven door meren, licht glooiende heuvels, aardappelvelden en bossen. Zo eindeloos ver als je over het landschap kunt uitkijken, zo eindeloos is ook het werk op het land dat nooit ophoudt. Machomet concentreert zich in zijn film daarom niet op beweging, maar op stilte en tijdloosheid. Daarom bevat de film geen dialogen en ook geen anekdotes. Niets dat er op wijst dat hier ooit iets anders zou kunnen gebeuren, dan met uiterst primitieve middelen voorzien in het dagelijks bestaan.

Om de beurt komen de mannen en vrouwen uit het dorp voor de camera. Soms poseren ze. Soms worden ze haast terloops gefilmd terwijl ze op het land aan het werk zijn, liggend een sigaretje roken op een stuk weiland, of gewoon voorbij wandelen over een aangestampt pad.

Wat Machomet dichterlijk in beeld brengt is een wereld die op het punt staat te verdwijnen. Want alle inwoners van het dorp zijn oud en de jeugd is allang vertrokken op zoek naar verharde wegen, elektrische straatlantaarns en minder zwaar werk. Machomet legt dit proces zonder sentimentaliteit en ook zonder pamflettisme vast. Deze wereld verdwijnt, op dezelfde terloopse manier als dat ze al zoveel eeuwen lang heeft bestaan. Op een gegeven moment zijn alle bewoners gestorven, zullen de huizen vervallen en de akkers overwoekerd raken – omdat het nu eenmaal zo gaat.

Tentoonstelling: Eén op Eén. Dimitri Machomet en Constant Permeke. T/m 30 sept. Permekemuseum, Gistelsteenweg 341, Jabbeke (België). Di t/m zo 10-12u30 en van 13u30-18u. ****