Spelen zorgen voor beetje openheid

De storm van verontwaardiging die ontstond nadat bleek dat Liu Xing al voor de Spelen was geblesseerd, laat zien dat Chinezen zich niet meer voor de gek laten houden.

Een Chinese vrouw poseert tijdens de Olympische Spelen voor een foto bij een politieman op het Tiananmenplein in Peking. Foto AFP A woman poses for a picture next to a policeman at Tiananmen Square in Beijing on August 5, 2008, three days ahead of the start of the 2008 Beijing Olympic Games. The 2008 Beijing Olympic Games will take place in China between August 8 and 24. AFP PHOTO/PEDRO UGARTE AFP

De tragedie rondom de hordenloper Liu Xiang en de reacties op het verzwijgen van zijn blessures vormden ongetwijfeld het interessantste sociale hoofdstuk van de Olympische Spelen, die zondag worden afgesloten. Maar ook viel tijdens de Pekingse Spelen, waarin China veel geld en prestige had geïnvesteerd, op dat veel van de zorgelijke prognoses over het klimaat en de verstikkende veiligheidsmaatregelen niet zijn uitgekomen.

Al met al verliepen de 29ste Olympische Spelen dankzij een perfecte organisatie aanzienlijk soepeler dan was verwacht. Het illustratieve drama met Liu Xiang, die was opgepompt tot de verpersoonlijking van modern China terwijl hij nauwelijks kon lopen, daargelaten.

De teleurstelling over Liu Xiang richtte zich eerst op hemzelf en zijn coach. Maar al snel werd op websites óók ongezouten kritiek geleverd op het gebrek aan openheid van de Chinese atletiekbond en de minister. De kritische vragen aan de coach en de bestuurders werden rechtstreeks uitgezonden op televisie. De Chinese Philip Freriks moest er in een ingelaste uitzending aan te pas komen om de gemoederen te kalmeren.

Daarmee werd duidelijk wat de Olympische Spelen en de overstelpende media-aandacht in China teweeg hebben gebracht: de zwijgende meerderheid van de bevolking is een nieuwsconsument geworden die serieus genomen en niet voorgelogen wenst te worden. Het verzwijgen van Liu Xiangs blessures was geheel in lijn met de gesloten cultuur van Chinese bestuurders. Uit de stortvloed aan reacties bleek dat velen daarmee geen genoegen meer nemen.

Dat was ook al vóór de Spelen zichtbaar. De persoonlijke vrijheden zijn in China de afgelopen dertig jaar aanzienlijk toegenomen, en er is een groeiende middenklasse die de communistische partij aanvaardt uit welbegrepen eigenbelang. Maar deze middenklasse die over veel persoonlijke vrijheid is gaan beschikken,wenst wel serieus genomen te worden.

En dat levert steeds meer spanningen op. Want de politieke vrijheid blijft zeer beperkt. Mao Zedong mocht dan in de openingsceremonie opvallend ontbreken, het communistische erfgoed is op het gebied van de vrijheid van meningsuiting door de Spelen niet veranderd. Peking 2008 zal niet de democratische veranderingen teweegbrengen die in Zuid-Korea na de Spelen van 1988 plaatsvonden.

Zo was er weinig ruimte om te protesteren. Internationale mensenrechtenorganisaties wisten dat zij geen visa zouden krijgen – zij probéérden niet eens naar Peking te komen. Amerikaanse missionarissen werden met Bijbel en al het land uitgezet. En de bijna tachtig aanvragen om op één van de drie speciaal daarvoor aangewezen plaatsen te mogen demonstreren, werden allemaal afgewezen. Onder de aanvragers bevonden zich klagende Chinezen en buitenlandse activisten die zich het lot van Tibetanen, Oeigoeren en andere minderheden aantrekken. Maar ook buitenlandse journalisten die de bureaucratie wilden testen, om vervolgens hilarische stukjes over verwarde politiechefs te schrijven.

Voor buitenlandse journalisten is de bewegingsvrijheid wel groter geworden dankzij de Spelen – en er is toegezegd dat deze vrijheid zal blijven bestaan. Zij konden in de aanloop naar en tijdens de Olympische Spelen in theorie vrij rondreizen.

In de praktijk bleek dit in sommige gebieden niet mogelijk, zoals in Tibet en de Tibetaanse gebieden in Sichuan. Een toezegging van de autoriteiten in Peking stelt drieduizend kilometer verderop kennelijk weinig voor.

Buitenlandse journalisten ondervinden over het algemeen, in tegenstelling tot hun vaak gecensureerde Chinese collega’s, aanzienlijk minder problemen dan pakweg tien jaar geleden. Een dat is op het conto van de Chinese ontwikkeling en de Olympische Spelen te schrijven. De nieuwe openheid was duidelijk zichtbaar tijdens persconferenties. Dag in dag uit stelden bestuurders van het Pekingse olympische comité, maar ook ministers en regeringswoordvoerders zich beschikbaar voor de pers. Hun werden vragen gesteld – over mensenrechten, arrestaties, Soedan, Darfur, Tibet – die zij nog niet eerder hadden hoeven te beantwoorden.

En menig minister moest wennen aan het rechtstreekse, argwanende toontje van de westerse journalist. Die culturele verschillen kwamen ook naar boven rond de ophef over Lin Miaoke. De organisatoren wilden van deze Olympische Spelen de mooiste, beste en meest perfecte maken. Daarom stond zíj en niet het jonge meisje dat het lied zong op het toneel tijdens de openingsceremonie: Lin Miaoke was in de ogen van de organisatoren mooier en aandoenlijker.

Westerse journalisten en nieuwsconsumenten vinden dat een vorm van bedrog, in China haalde iedereen de schouders op over de mediacommotie. Een perfecte vertoning is belangrijk en een leugentje waard.

Of deze Spelen ook de mooiste, beste en meest perfecte zijn geweest, moet iedere olympiër en sportfan zelf beantwoorden. Tv-stations in Azië, de VS en Europa boekten records aan kijkcijfers en advertentieopbrengsten.

Feit is ook dat de 4,5 miljoen bezoekers, onder wie een zee van in oranje gehulde Nederlanders, genoten van de sport en weinig last hadden van de veiligheidsmaatregelen en verkeersopstoppingen. De controles op de luchthavens en in en bij de sportstadions waren efficiënt en, voorzover mogelijk, zo min mogelijk zichtbaar geregeld.

De ontspannen sfeer in en rondom het gigantische olympische park was ook te danken aan het voor Pekingse begrippen goede weer. De drastische maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren, zijn effectief gebleken. Zelfs het weer in China is maakbaar, want vlak voor de opening en halverwege de Spelen werden met artilleriegeschut wolken verdreven.

De 16 miljoen inwoners van Peking hopen dat de zorg voor schone lucht niet vertrekt met de olympische karavaan. Door Chinese milieuactivisten wordt in elk geval al gesproken over een nieuw milieubewustzijn. En natuurlijk hopen ook alle Chinezen dat de voorzichtige liberalisering die in gang is gezet onomkeerbaar is. En alles wijst erop dat dat het geval is.