Oude machtsspelherleeft in Oost-Europa NAVO heeft Rusland nog steeds nodig

De NAVO speelt een sleutelrol in het conflict tussen Georgië en Rusland.

Maar de middelen van de NAVO om die rol gestalte te geven zijn beperkt.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rice met de Georgische president Saakasjvili. Foto AFP US Secretary of State Condoleezza Rice (L) speaks at a news conference after talks with Georgian President Mikheil Saakashvili (R) in Tbilisi on July 10, 2008. Rice called for a halt to violence in two separatist provinces of Georgia and said the United States would work to help stabilize the area. Rice's visit to Georgia came amid increasingly open diplomatic confrontation between the United States and Russia over the status of Abkhazia and the other separatist province, South Ossetia, and over Georgia's desire to join NATO. AFP PHOTO / VANO SHLAMOV AFP

Opnieuw is op het Europese continent een machtsspel met hoge inzet ontbrand. Net als na de Tweede Wereldoorlog en na de Koude Oorlog is ook na de korte oorlog in Georgië een periode aangebroken die grote gevolgen kan hebben voor de kaart van Europa, de invloedssferen waarin landen zich bevinden en de veiligheid van hun burgers.

Voor de NAVO is het een beslissend moment. De geloofwaardigheid van het politiek-militaire bondgenootschap, dat het Westen veilig door de Koude Oorlog heeft geloodst en dat nu met ruim 50.000 man verwikkeld is in een oorlog in Afghanistan, is opnieuw in het geding.

De alliantie kan zich niet aan een sleutelrol in de crisis onttrekken. Want Rusland is een toekomstige lidstaat – dat is Georgië officieel sinds dit voorjaar – binnengevallen. En wat daaraan ook is voorafgegaan, hoe de NAVO de komende tijd reageert op dit feit, zal grote invloed hebben op de strategische waarde die aan het bondgenootschap wordt toegekend – door de lidstaten, door de landen die nog lid willen worden en óók door de rest van de wereld.

Het duidelijkst daarover was de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Condoleezza Rice, dinsdag na het spoedberaad van de NAVO. Deze alliantie is na het einde van de Koude Oorlog en de ineenstorting van de Sovjet-Unie zó ver gekomen bij het streven naar een verenigd, vrij en vreedzaam Europa, zei ze, dat we niet kunnen toestaan dat er een nieuwe lijn door Europa wordt getrokken.

Een lijn, voegde Rice daaraan toe, tussen de landen die het geluk hebben gehad dat ze tot de Atlantische familie konden toetreden, en de landen die dat nog niet voor elkaar hebben. Vice-president Dick Cheney had in de eerste dagen van de oorlog de Georgische president Michail Saakasjvili al telefonisch verzekerd dat de „Russische agressie niet onbeantwoord mag blijven”.

Maar hoe krachtig al die woorden ook klonken, de middelen van de NAVO zijn beperkt. Dinsdag kwamen de ministers van Buitenlandse Zaken van het bondgenootschap niet verder dan opschorting van het overleg met Rusland, kritiek op het ‘buitenproportionele’ optreden van het Russische leger, steun voor de territoriale integriteit van Georgië en het aanhalen van de banden met het land – zonder over dat laatste in bijzonderheden te treden.

De grote vraag is of Georgië in december alsnog de felbegeerde uitnodiging krijgt om de eerste stap naar NAVO-lidmaatschap te zetten (in april kreeg het niet meer dan de toezegging dat het ooit lid mag worden). Aanvankelijk leek Saakasjvili zijn kansen met de oorlog verspeeld te hebben. Hoe zou het bondgenootschap zijn land immers kunnen opnemen, als het een nog onopgelost conflict heeft met Rusland en de opstandige regio’s Zuid-Ossetië en Abchazië?

De solidariteit waar de alliantie op is gebaseerd, zou de andere lidstaten in het conflict kunnen betrekken. Want het befaamde artikel 5 van het Atlantisch Handvest stelt dat een aanval op één lidstaat gezien moet worden als aanval op alle lidstaten.

Maar Georgië nog jaren in onzekerheid laten, na het recente machtsvertoon van Rusland, zal voor de NAVO ook moeilijk verkoopbaar zijn. Het zou de indruk kunnen wekken dat er, de woorden van Rice ten spijt, toch een nieuwe lijn in Europa wordt geaccepteerd.

Om het vertoon van westerse fermheid te onderstrepen reisde Rice van Brussel meteen door naar Warschau, voor een sterk symbolisch gebaar. In de Poolse hoofdstad ondertekende ze het akkoord met Polen over de bouw van het raketschild waar Moskou juist zo fel tegen gekant is.

Het schild zal er de komende jaren nog niet zijn, zelfs of het technisch haalbaar en effectief is valt nog niet te zeggen, maar de boodschap aan Moskou was volkomen duidelijk: Polen ligt definitief in het Westen.

Maar het Pools-Amerikaanse akkoord legde tegelijk een zwakke plek van de NAVO bloot. De Polen hebben bedongen dat ze van de Amerikanen extra veiligheidsgaranties krijgen (in de vorm van Patriotraketten). Kennelijk is de veiligheidsgarantie van het NAVO-verdrag alléén niet voldoende als het er echt op aan komt.

Verdragen zijn mooi en prachtig, zei minister van Buitenlandse Zaken Radek Sikorski, maar Polen is in de geschiedenis nogal eens door zijn bondgenoten aan zijn lot overgelaten. Nu willen we dat onze allianties ondersteund worden door concrete militaire middelen.

Voor de NAVO is dat een pijnlijke constatering. Want wie de waarde van het NAVO-verdrag in twijfel trekt, trekt de waarde van het hele bondgenootschap in twijfel. Welke lidstaten zullen nog meer aandringen op Patriots, of andere extra bescherming?

En ook voor Rusland is het een pijnlijke, zij het niet verrassende constatering: de voormalige Oostbloklanden zijn nog steeds beducht voor de grote buur en voormalige onderdrukker. En die angst heeft Moskou alleen maar verder gevoed, door zo drastisch te reageren op het eigenmachtige optreden van Saakasjvili.

Binnen de NAVO gaan nu stemmen op Rusland voor straf internationaal politiek te isoleren. Maar aan dat middel kleven grote nadelen, en niet alleen omdat Europa sterk leunt op Russisch gas: het Westen heeft Rusland hard nodig bij het oplossen van allerlei grote problemen.

Het Westen heeft het intomen van het nucleaire programma van Iran tot grote prioriteit verklaard – maar heeft daarbij de VN-Veiligheidsraad en dus vetomacht Rusland nodig. En in Afghanistan is de NAVO tot de conclusie gekomen dat ook dáár de hulp van de VN, en dus de Veiligheidsraad en dus Rusland, onontbeerlijk is.

    • Juurd Eijsvoogel