Alle ogen in Duitse SPD nu gericht op ‘Münte’

De richtingenstrijd in de Duitse SPD duurt onverminderd voort. Deelname aan de grote coalitie is niet onsuccesvol, maar haar aanhang krimpt. Kan Franz Müntefering hoop bieden?

De roep om zijn terugkeer in de Duitse sociaal-democratische politiek wordt steeds luider. Maar oud-vicekanselier Franz Müntefering blijft stoïcijns. Hij is nooit echt weggeweest, dus van een terugkeer kan ook geen sprake zijn. Hij is er gewoon, als lid van de Bondsdag voor de fractie van de SPD. En daarmee basta.

Franz Müntefering (68) zou naar de mening van veel SPD’ers de partij uit haar historische populariteitsdip kunnen halen. Dat is hard nodig want volgende maand zijn er verkiezingen in de belangrijke deelstaat Beieren, en in het najaar van 2009 gaat de landelijke stembus open: voor de Bondsdag.

De SPD is impopulairder dan ooit. Haar grote concurrent, de christen-democratische CDU – van bondskanselier Angela Merkel – wordt eveneens geteisterd door verlies. De oorzaak zou Politikverdrossenheit zijn: misnoegen over de politiek, soms gevolgd door totale desinteresse.

Afgelopen maandag was de grote coalitie van CDU/CSU en SPD duizend dagen aan de macht. Echt populair is dit noodgedwongen ‘olifantenhuwelijk’ nooit geweest. Het moest, zeggen politici uit beide kampen, omdat de verkiezingsuitslag geen andere mogelijkheid bood. Maar het zou beter zijn, oordelen ze nu, als het niet wordt herhaald, omdat de grote volkspartijen dreigen teveel op elkaar te gaan lijken. Met als gevolg dat de kiezer niets meer te kiezen heeft en zijn belangstelling verliest.

Toch is de grote coalitie tot nu toe niet onsuccesvol geweest. De staatsfinanciën zijn gesaneerd, de werkloosheid is fors gedaald en er wordt een herkenbaar gezins- en milieubeleid gevoerd. En hoe groot het misnoegen over de politiek misschien ook is, de populariteit van kanselier Merkel is alleen maar toegenomen. Haar positie lijkt onaantastbaar.

Maar in de coalitie liep alles beter – en was de lusteloosheid niet zo groot – toen Franz Müntefering nog meeregeerde. Zijn vertrek, november 2007, is een beslissend moment geweest. Müntefering was vicekanselier en minister van Werkgelegenheid en Sociale Zaken. Hij genoot gezag en kon goed opschieten met Merkel. „Hij was een soort secretaris-generaal van de coalitie”, aldus politicoloog en Merkel-biograaf Gerd Langguth onlangs in dagblad Die Welt.

De reden van Münteferings vertrek was persoonlijk: zijn vrouw had kanker en hij wilde de tijd die haar nog restte voor haar zorgen. Slechts zijn zetel in de Bondsdag hield hij aan. Enkele weken geleden is zijn vrouw overleden en sindsdien roept een deel van de SPD om zijn ‘terugkeer’.

Maar ‘Münte’, zoals men hem amicaal wel noemt, had destijds nog een paar redenen om op te stappen. Hij had een prestigieuze kabinetsstrijd over het minimumloon verloren. En hij was gefrustreerd over de linksere koers van de nieuwe partijleider Kurt Beck.

Ontevredenheid over de harde sociaal-economische hervormingen onder SPD-bondskanselier Gerhard Schröder leidde de afgelopen jaren tot ernstige verdeeldheid bij de sociaal-democraten. Beck probeert kiezers terug te winnen door de hervormingen deels terug te draaien. Maar hij wordt afgeremd door de rechterflank.

Daarvan profiteert de linkse beweging van Oskar Lafontaine en Gregor Gysi, Die Linke. Deze relatieve nieuwkomer, die grossiert in verkiezingsleuzen die de angst voor globalisering aanwakkeren, staat in de peilingen op ruime winst. Ten koste van de SPD en de andere partijen: CDU/CSU, de liberale FDP en de Groenen.

Politicoloog Gerd Langguth nogmaals: „Lafontaine en Gysi drijven alle partijen voor zich uit.” Een collega van Langguth noemde Lafontaine onlangs „de invloedrijkste politicus van de Bondsrepubliek”. Lafontaine is een oud-SPD-prominent die zijn partij na een machtsstrijd met Schröder negen jaar geleden verliet.

De gevolgen van de verschuiving naar links zijn goed te zien in de deelstaat Hessen. Daar zijn begin dit jaar verkiezingen gehouden. Resultaat: door de opkomst van Die Linke kan geen van de vertrouwde coalities worden gevormd. De Hessense SPD-leidster Andrea Ypsilanti wil nu met de Groenen een regering smeden die steun van Die Linke krijgt.

Het is vloeken in de kerk. Want Die Linke wordt door de gevestigde politiek in Berlijn ondemocratisch, communistisch, anti-parlementair en populistisch genoemd. Maar in Hessen moet geregeerd worden. En omdat een alternatief ontbreekt, is Ypsilanti bezig aan links-linkse samenwerking.

De politieke gevolgen kunnen wel eens verder reiken dan de regio. Hessen groeit ongewild uit tot een proeftuin voor de Bondsdagverkiezingen van volgend jaar. Een landelijke ruk naar links zou de SPD tot samenwerking met Die Linke kunnen dwingen in een nieuwe Duitse regering.

Nu wordt dat nog door de SPD-leiding in alle toonaarden verworpen. Maar in Berlijn kijkt men met angst en beven naar de afloop in Hessen. De uiteindelijke beslissing over rood-rode samenwerking daar is uitgesteld tot na de verkiezingen in Beieren (28 september).

Als Ypsilanti doorzet, kan dat een precedent met grote gevolgen scheppen. Voorlopig is het nog niet zover. Voorlopig hopen velen in Berlijn op de ‘terugkeer’ van Franz Müntefering als anker van de op drift geraakte SPD.

Maar van hem worden wonderen verwacht die hij misschien helemaal niet kan waarmaken. Hij is voorstander van de Schröderiaanse hervormingskoers. En daarmee is volgens menig SPD’er juist alle ellende begonnen. Vanaf dat moment is de geordende Duitse politiek zichzelf niet meer geweest.

    • Joost van der Vaart