Redeloos

‘Er is niemand die men niet met geld van mening kan laten veranderen, behalve Johan de Witt”, aldus de Franse ambassadeur Godefroi d’Estrades over de man naar wie in Nederland 53 straten zijn vernoemd. Onkreukbaar, dat was hij; evenals briljant, behoedzaam en bescheiden.

Vanaf 1653 was Johan de Witt als raadpensionaris bijna twintig jaar de belangrijkste man in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Door slim te manoeuvreren zorgde hij ervoor dat de economische wereldsuprematie kon standhouden. Bovendien bouwde De Witt een magnifieke vloot en beheerde hij de staatsfinanciën op intelligente wijze. Het leek niet op te kunnen.

Maar dat kon wel. In 1672 konden Frankrijk en Engeland de grote macht van de Republiek niet meer aanzien. Ze sloten een geheim verbond en verklaarden Nederland de oorlog – te land en ter zee. Daar was de Republiek niet op voorbereid. Het betekende een ramp. Binnen de kortste keren namen de Fransen het hele oosten van Nederland in. Het volk was redeloos en zocht een zondebok. Het werden er twéé.

Op 20 augustus 1672 – vandaag precies 336 jaar geleden – haalde Johan de Witt zijn eveneens invloedrijke broer Cornelis op in de Haagse Gevangenpoort, waar Cornelis wegens vage beschuldigingen opgesloten had gezeten. Het bericht van het broederlijke samenzijn verspreidde zich als een lopend vuurtje door de stad. Voor de Gevangenpoort verzamelde zich een woedende menigte – helemaal klaar om het ‘zondige onkruyt’ te verdelgen. Met een smoes werden de bewakers van de broers weggestuurd. Zilversmid Hendrik Verhoeff forceerde de deur van de Gevangenpoort. Vervolgens greep het ‘grauw’ zijn kans: Johan en Cornelis de Witt werden op beestachtige wijze gelyncht. Hun lijken werden ondersteboven opgehangen en hun lichaamsdelen afgesneden (zo wist een Rotterdamse tegelbakker de wijsvinger van Johan de volgende dag voor „twee schellingen en een kannetje oud bier” op de kop te tikken).

Het zou bijna 330 jaar duren voordat er weer een politieke moord in Nederland zou worden gepleegd. Op de sterfdag van Pim Fortuyn komt een aantal verweesde LPF-aanhangers bijeen om hem te herdenken. Voor de gebroeders De Witt blijft het vandaag stil.

Historicus Jaap Cohen onderzoekt het heden aan de hand van het verleden.

    • Jaap Cohen