Praagse Lente: opstand of aanpassing?

Was de Praagse Lente achteraf gezien niet meer dan een machtstrijd tussen communisten? De Pool Adam Michnik vindt van niet. De Praagse Lente was een voorbode van hoop.

Tekening Cyprian Koscielniak Koscielniak, Cyprian

Wat was de betekenis van de Praagse Lente, of van de gebeurtenissen van 1968 meer in het algemeen? Het ziet ernaar uit dat hun betekenis in de loop der tijd eerder meer dan minder betwistbaar is geworden.

Mijn generatie werd gevormd door protesten en politieknuppels, door de hoop die niet alleen werd gewekt door de Praagse Lente, maar ook door de Poolse studentenbeweging in maart van dat jaar, de gebeurtenissen in Parijs in mei en de eerste tekenen van Russische democratie in de vroege boeken van Solzjenitsyn en door Sacharov. Voor diegenen van ons die in Polen gevangen zaten, was de Praagse Lente een voorbode van hoop. Zelfs in de Poolse communistische kranten die wij achter de tralies lazen, klonk iets door van de grote veranderingen die plaatsvonden bij onze zuiderburen.

Dus herinner ik me nog mijn schrik toen ik in augustus hoorde van de Sovjetinval in Tsjechoslowakije, en het trauma dat nog lang doorwerkte. Op de tiende verjaardag van die inval troffen Václav Havel, Jacek Kuron en ik elkaar aan de Tsjechisch-Poolse grens, samen met andere dissidenten. Er bestaat een foto van die gelegenheid: toekomstige presidenten, ministers en parlementariërs die indertijd door de politie als gewone criminelen werden vervolgd. Deze ontmoetingen waren een voortzetting van het klimaat van de Praagse Lente. We hadden allemaal het gevoel dat we iets nieuws creëerden, iets wat op een dag misschien wel een belangrijk bestanddeel van de democratie in onze landen zou blijken.

En dat was ook zo. In augustus 1989 diende ik in de Poolse Kamer een ontwerpresolutie in waarin Polen zich bij de Tsjechen en Slowaken verontschuldigde voor zijn betrokkenheid bij de inval van 1968. Daarmee werd voor mij een historische cirkel gesloten: de ideeën van de Poolse maart en de Praagse Lente, de ideeën van onze bergontmoetingen, werden politieke feiten. Drie maanden later begon in Praag de Fluwelen Revolutie.

Het grootste verschil tussen de Praagse Lente en de Fluwelen Revolutie was dat de eerste voornamelijk het werk was van communistische partijleden en anderen die een ‘socialisme met een menselijk gezicht’ tot stand wilden brengen. Daardoor wordt de Praagse Lente door sommige mensen tegenwoordig als een machtsstrijd tussen communisten afgedaan. Maar er waren vele wegen naar het communisme en menige weg viel samen met nationale tradities.

Het communisme was om tal van redenen aantrekkelijk, waaronder het idee van universele gerechtigheid en humane sociale betrekkingen. Ook was het een reactie op de grote geestelijke crisis na de Eerste Wereldoorlog en later op de volkerenmoord door de nazi’s. Verder bestond de overtuiging dat de westerse wereldheerschappij haar einde naderde. Tot slot was het communisme in een wereld die was verdeeld door Jalta voor sommigen de enige realistische keus voor Midden-Europa.

In 1968 appelleerden de communistische hervormers in Tsjechoslowakije aan democratische idealen die diep geworteld waren in het vooroorlogse verleden van het land. Alexander Dubcek, de leider van de Tsjechoslowaakse communisten en het symbool van de Praagse Lente, belichaamde de hoop op een democratische ontwikkeling, op waarachtig pluralisme en een vreedzame weg naar een rechtsstaat met eerbied voor de mensenrechten.

In Polen daarentegen, dat zijn eigen voorzichtige opening had beleefd met de studentenbeweging van maart, buitte een nationalistisch-autoritaire vleugel alles uit wat in de Poolse traditie dom en onverdraagzaam was, met behulp van vreemdelingenhaat en anti-intellectuele retoriek. De Poolse minister van Binnenlandse Zaken Mieczyslaw Moczar, leider van de nationalistische vleugel, combineerde communistische retoriek met het taaleigen van fascistische bewegingen om de massa’s te mobiliseren tegen de „kosmopolitisch-liberale intelligentsia”.

De Poolse vrijheidsbeweging van 1968 verloor de confrontatie met het politiegeweld; de Praagse Lente werd vermorzeld door de legers van vijf leden van het Warschaupact. Maar in beide landen zag in 1968 een nieuw politiek bewustzijn het licht. De Poolse en Tsjechische oppositiebewegingen die een paar jaar later al opkwamen, hadden hun wortels in de gebeurtenissen van 1968.

De Praagse Lente werd veroorzaakt door een crisis in de Communistische Partij, maar de stelling dat ze uitsluitend het gevolg was van politiek gekibbel onder partijleden is geschiedvervalsing en gaat voorbij aan een belangrijk onderdeel van het nationale erfgoed.

De houding tegenover het communisme was voor de anticommunistische oppositie altijd een omstreden onderwerp. Sommigen verwierpen elke vorm van communisme. Maar de meerderheid had altijd wel enig contact met het communisme, in de vorm van intellectuele fascinatie, door participatie in staatsinstellingen of uit de kille overtuiging dat iemand alleen iets nuttigs voor zijn land kon doen als hij zich bij de realiteit van het leven onder het communisme neerlegde. Deze mensen, ‘bezoedeld door het communisme’, vormden bij alle opstanden tegen de communistische dictaturen de meerderheid van de deelnemers.

Maar er was nog een categorie mensen, ‘behoedzaam en onbezoedeld’, die zich buiten de wereld van de politiek hielden. Zij verfoeiden het communisme, maar waren ervan overtuigd dat het systeem niet kon worden hervormd en meden daarom de democratische oppositie. Terwijl anderen risico’s namen of gevangen zaten, functioneerden zij binnen ambtelijke en wettige structuren.

Niet iedereen mag dergelijk gedrag achteraf worden verweten. Maar het verbaast wel als deze mensen deelnemers aan de Praagse Lente en de democratische oppositie van banden met het communisme beschuldigen. Het communisme was duidelijk een instrument van de Sovjetheerschappij over veroverde maatschappijen, maar het was ook een modus vivendi voor grote delen van deze landen onder de omstandigheden waarin ze noodgedwongen leefden. Imre Nagy, de leider van de Hongaarse opstand van 1956, en Dubcek werden onderdeel van hun nationale legenden, en dit logenstraft de stelling dat het communisme uitsluitend uit het buitenland werd opgelegd.

De Praagse Lente appelleerde aan elementaire waarden: vrijheid, pluralisme, verdraagzaamheid, soevereiniteit en een afwijzing van de dictaten van de communistische leer. Als ik na veertig jaar hieraan terugdenk, zie ik niet alleen een opstand, maar ook de verheven illusie dat het misschien mogelijk zou zijn het Kremlin te verschalken en de maatschappij pijnloos van communisme op democratie te doen overgaan. Het was naïef om dit te geloven, maar het vormde ook een nationale bewustwording waarin het vrijheidspotentieel zijn stem vond.

Adam Michnik was een van de leiders van de Poolse vakbond Solidariteit.© Project Syndicate

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Praagse lente

In de inzet Democratisering neergeslagen door Kremlin (20 augustus, pagina 7) staat dat er geen doden vielen bij de inval van het Warschaupact in Tsjechoslowakije. Er vielen 108 doden.

    • Adam Michnik