Migranten landen dit jaar in Malta en Italië

De migratie over zee naar Spanje neemt sinds 2 jaar sterk af. Italië, Malta en Griekenland kampen juist met een sterke toename. Het „waterbedeffect” speelt daarbij een rol.

Afrikaanse migranten arriveren in de haven van Birzebbugia, in het zuiden van Malta. Het bootje werd 26 kilometer buiten de kust onderschept door de Maltese marine. Malta kampt dit jaar met bijna een verdubbeling van de immigratie over zee. Foto Reuters African would-be immigrants arrive on a boat in Birzebbugia in the south of Malta August 2, 2008. Twenty seven would-be immigrants were intercepted by the Armed Forces of Malta 16 miles (26 km) southwest of the island and escorted to shore while on their way to reach European soil from Africa, authorities said. REUTERS/Darrin Zammit Lupi (MALTA). MALTA OUT. NO COMMERCIAL OR EDITORIAL SALES IN MALTA. REUTERS

Vogels trekken ’s winters naar Afrika, Afrikaanse migranten wagen ’s zomers de oversteek naar Europa. Maar waar de vogelspotter de vaste routes kan volgen, is het met de migratie over zee ieder jaar weer afwachten waar de riskante trektochten zich manifesteren.

Op de kusten van Italië zijn in de eerste zeven maanden van dit jaar meer dan anderhalf keer zo veel illegalen vanuit Afrika gearriveerd als in dezelfde periode vorig jaar. Ook Malta – waar veel migranten die naar Italië onderweg zijn per ongeluk landen – ervaart bijna een verdubbeling vergeleken met vorig jaar, toen de illegale immigratie al een recordniveau bereikte. Griekenland kampt met meer dan een verdubbeling, waarbij dient te worden aangetekend dat verreweg de meeste illegalen Griekenland binnenkomen over land. Vorig jaar officieel ruim 100.000 en volgens hulporganisaties nog meer.

„De toename in Italië en Malta hangt samen met de afname richting Canarische Eilanden”, zegt Henk van Houtum, hoofd van het Nijmegen Centre for Border Research van de Radboud Universiteit. Op de Atlantische voorpost van Spanje zijn tussen januari en augustus maar liefst 60 procent minder illegalen aangekomen dan in dezelfde periode in recordjaar 2006, toen het Europese zomernieuws werd gedomineerd door de dramatische beelden van wankele bootjes vol Afrikanen die meer dood dan levend aanspoelden tussen de zonnebadende toeristen op Fuerteventura en Gran Canaria.

Deskundigen verklaren de daling door de strenge patrouilles die Spanje sinds eind 2006 uitvoert voor de kust van West-Afrikaanse springplanklanden als Senegal en Mauretanië. In Italië en Malta landen nu bijvoorbeeld veel meer Nigerianen, die om geografische redenen eerder de route naar de Canarische Eilanden zouden hebben genomen. „Het is het waterbedeffect”, aldus Van Houtum.

Inmiddels puilen de detentiecentra uit. De Italiaanse regering heeft een detentiecentrum geopend op Sardinië, waar vorig jaar voor het eerst honderden migranten aankwamen. Het centrum moet ook Lampedusa ontlasten: in het voor 800 personen ontworpen centrum op dat eiland zaten vorige maand 1.700 illegalen, een record. Malta benadrukt al jaren dat het met zijn 400.000 inwoners verhoudingsgewijs verreweg de zwaarste last draagt van alle EU-lidstaten. Op Mytilene, een Grieks eiland voor de Turkse kust, sloeg Artsen zonder Grenzen vorige maand alarm over de „humanitaire catastrofe” in het opvangkamp. Het ontbreekt de honderden bewoners aan voldoende bewegingsruimte, voedsel en hygiëne.

De grootschalige migratie over zee kwam begin jaren negentig op stoom toen Spanje en Italië visumplicht invoerden voor inwoners van Noord-Afrikaanse landen. Het aantal vertrekpunten nam toe nadat Libië, met zijn brede kustlijn en naar schatting 2 miljoen illegalen, in 2000 hard optrad tegen illegalen na botsingen met de autochtone bevolking. De migratie vanuit Libië nam snel toe. Migranten vertrokken ook steeds vaker uit Tunesië, Algerije en Marokko, dat laatste ook als tussenstop op weg naar Ceuta en Melilla, de Spaanse enclaves in Noord-Marokko. Migranten uit Afrika bezuiden de Sahara overvleugelden bovendien Noord-Afrikanen in aantal. Na de breed belichte stormloop op Ceuta en Melilla in 2005, waarbij tientallen Afrikanen omkwamen, werden de enclaves dichtgespijkerd en nam de migratie naar de Canarische Eilanden snel toe. Door de tegendruk van Spanje groeit de immigratie deze zomer in Italië en Malta.

Van Houtum is het eens met migratiedeskundigen die vinden dat verhalen over „vloedgolven” aan migranten die over de Europese kusten spoelen de werkelijkheid geweld aandoen. Vorig jaar arriveerden naar schatting 45.000 migranten over zee, wat vermoedelijk neerkomt op 10 tot 15 procent van alle illegalen die de Europese Unie binnenkwamen. Het gros legt niet de riskante zeeroute door weer en wind en over metershoge golven af, maar arriveert gewoon per vliegtuig, laat het visum verlopen en verdwijnt in de schaduweconomie.

De relatief grote aandacht voor de migratie over zee noemt Van Houtum „terecht”. „Die migratie is verreweg het gevaarlijkst. Ze eist ieder jaar vele honderden levens.”

De risico’s voor migranten nemen bovendien alleen maar toe door de strengere grenscontroles, legt Van Houtum uit. In plaats van uit Senegal vertrekken de bootjes tegenwoordig uit zuidelijker landen als Guinee, wat de kans op motorpech, afdrijven en hongerdood alleen maar vergroot. Op de Middellandse Zee is de trend dat mensensmokkelaars, uit vrees voor arrestatie, hun klanten verder uit de Europese kust overzetten in kleine, niet zeewaardige rubberbootjes waarmee ze het laatste stuk zelf moeten afleggen. Dat vergroot de kans op ongelukken. Van Houtum: „Het is de schandvlek van de EU.”

De migratie naar Italië en Malta begon dit jaar al in de winter. Normaal arriveren de eerste Afrikanen in april, wanneer de zee rustiger wordt. „Dat kan komen door de dreigementen van Gaddafi”, zegt Peter Schatzer, verantwoordelijk voor de activiteiten van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) in het Middellandse Zeegebied. Gaddafi kondigde in januari aan alle illegalen de grens over te zetten, een dreigement dat hij in het verleden vaker heeft geuit waarna migranten liever de sprong naar Europa waagden dan af te wachten tot ze werden teruggestuurd naar hun herkomstland.

„Migratie is voor Gaddafi een diplomatiek drukmiddel”, zegt Schatzer. De Libische leider scherpt zijn anti-immigrantenretoriek aan om de EU te overreden om geld en technische middelen beschikbaar te stellen voor de bewaking van de Libische zuidgrens, of om Italië zo ver te krijgen een snelweg neer te leggen in Libië als compensatie voor het koloniale verleden. Schatzer: „De Sovjet-Unie liet joden vertrekken in tijden dat de relatie met Amerika goed was. In Libië is het andersom. Als de relatie met Europa slecht is, vertrekken er meer migranten.”

Italië en Malta hebben het wat dat betreft minder goed getroffen dan Spanje: veel West-Afrikaanse regeringen werken in ruil voor extra geld uit Madrid mee bij het indammen van de migratie. Griekenland doet vergeefse pogingen om Turkije effectiever te laten optreden tegen illegale vertrekkers.

Het Europese anti-immigratiebeleid heeft dus zijn grenzen. Bovendien spelen factoren die losstaan van het beleid van Europese of Afrikaanse landen, een rol. In Italië en Malta arriveren dit jaar opvallend veel Somaliërs. Zij trokken nooit massaal naar Spanje, en de Somaliërs met wie IOM in Italië sprak vertelden dat ze maar enkele dagen in Libië hebben doorgebracht en dus niet gereageerd hebben op Libische dreigementen. „De toename lijkt vooral een gevolg van de verslechterende situatie in Somalië zelf”, zegt Schatzer.

Voor de migratie naar Griekenland geldt iets soortgelijks. De toename van het aantal illegale bootmigranten is niet het gevolg van de strengere grenscontroles in West-Afrika. Afrikanen trekken niet helemaal via het Midden-Oosten naar Europa. De meeste niet-Europese illegalen in Griekenland komen uit Afghanistan, de Palestijnse gebieden en Irak.

    • Mark Schenkel