Merkel balanceert in Georgië tussen Oost en West

Naast de Franse president Sarkozy is ook de Duitse bondskanselier Merkel volop actief in de crisis rond Georgië. Volgens Berlijn staat de toekomst van Europa op het spel.

Joost van der Vaart

Het was haar moeilijkste buitenlandse missie tot nu toe. In gesprekken die bondskanselier Angela Merkel van Duitsland dit weekeinde met Rusland en Georgië over de oorlog in de Kaukasus voerde, speelde op de achtergrond steeds het besef dat het hier gaat om een „beslissend moment in de verhouding tot Rusland” en om „de toekomst van Europa, die mede in de Kaukasus wordt bepaald”.

Dat viel dezer dagen te beluisteren in Merkels omgeving. De diplomatie in Berlijn werkt op volle toeren. Medewerkers van Merkel en haar minister van Buitenlandse Zaken, Frank-Walter Steinmeier, keerden na de eerste oorlogshandelingen meteen van vakantie terug. Op de betrokken departementen wordt rond de klok gewerkt.

Angela Merkel als politieke chef van ‘de staat in het midden’ – de Bondsrepubliek, die als geen ander land in Europa zowel het Westen als het Oosten bedient – moest in haar overleg met de Russische president Dmitri Medvedev en de Georgische president Michail Saakasjvili rekening houden met een keur aan belangen: met de immense Duits-Russische handelsbelangen, met de historische relatie van haar land met Georgië, met de belangen van de EU – waartoe nadrukkelijk ook landen als Polen en de Baltische staten behoren – en met de belangen van Amerika en die van de NAVO. „Georgië zal als het dat wil – en dat wil het immers – lid van de NAVO zijn”, zei Merkel gisteren in Tiblisi.

„Dat is een duidelijk signaal aan Moskou: ga niet te ver”, zo luidt de interpretatie hiervan in Berlijn. Op de NAVO-top in Boekarest, afgelopen voorjaar, heette het dat Georgië weliswaar welkom is als NAVO-lid, maar dat de gesprekken hierover te vroeg komen. Eerder had Merkel gezegd: „Landen die zelf nog in regionale of binnenlandse conflicten zijn verstrikt, kunnen naar mijn mening geen lid van de NAVO zijn.” Dat sloeg op Georgië en Oekraïne.

Merkel, die zich over politiek gevoelige zaken vaak later dan anderen maar dan wel precies en afgemeten uitdrukt, hoedde zich ervoor een schuldige aan te wijzen, zowel in het gesprek met Medvedev afgelopen vrijdag als gisteren in haar overleg met Saakasjvili. Maar haar woorden waren hard en duidelijk. Zo zou ze Saakasjvili hebben aangesproken op het feit dat deze met zijn actie in Zuid-Ossetië de Russische reactie totaal verkeerd heeft ingeschat. Tegen Medvedev heeft ze gezegd dat ze het Russische optreden „buitenproportioneel” vindt.

De bondskanselier gaf gisteren aan dat „de onmiddellijke terugtrekking van Russische troepen” nu de „belangrijkste opgave” is. Ze verwees naar het zespuntenplan van de Europese Unie, dat het conflict in de Kaukasus beheersbaar moet maken. Merkel maakte bovenal duidelijk dat de territoriale integriteit van Georgië dient te worden gerespecteerd.

Kaukasus-experts in Berlijn tekenen bij dat laatste aan dat het moeilijk zal zijn de status quo ante – de toestand van voor de oorlog – te herstellen. „Moskou heeft feiten geschapen die niemand kan negeren. Ook Merkel niet”, meent een Bondsdaglid en kenner van de regio. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Steinmeier zei gisteren in Welt am Sonntag dat de territoriale integriteit van Georgië uitgangspunt blijft voor de politiek van Duitsland en de EU „omdat we ons nu eenmaal op het volkenrecht oriënteren”.

Merkel wil naar voren kijken. We moeten, zei ze, niet eeuwig naar de oorzaken blijven graven. Meer dan president Nicolas Sarkozy van Frankrijk heeft ze het volgens waarnemers in Berlijn niettemin opgenomen voor Georgië. Allereerst door haar uitlating over het NAVO-lidmaatschap. En dan door haar toezegging „dat wij het Georgische volk willen ondersteunen bij het werk dat nu te doen is”. Anders gezegd: Georgië kan verzekerd zijn van Duitse hulp bij wederopbouw. Steun gaf ze ook door haar voorstel voor een ontmoeting van de EU met Georgië en de Kaukasische buurlanden. „We hebben goede reden de politiek van de Europese Unie jegens Georgië en landen als Azerbajdzjan, Turkmenistan en Armenië te intensiveren”, aldus de kanselier.

Duitsland en Georgië hebben een lange vriendschapsband. In de negentiende eeuw zijn veel Duitsers naar de Kaukasus en Georgië geëmigreerd. En bij de Duitse hereniging speelde de vroegere minister van Buitenlandse Zaken van de Sovjet-Unie, Edoeard Sjevardnadze – de latere president van Georgië – een belangrijke rol. Hiervoor beloonde de dankbare Bondsrepubliek Georgië met snelle erkenning en goede handelsrelaties.

Anderzijds zijn Duitsland en Rusland economisch zo afhankelijk van elkaar dat beide landen zich geen ernstige politieke fricties kunnen veroorloven. Duitsland stookt op gas van Gazprom, de Russische staatsgasmaatschappij. De balans wordt in evenwicht gebracht door de export van Duitse goederen naar Rusland. Geopolitiek zijn Berlijn en Moskou steeds dichter naar elkaar geschoven. Oud-bondskanselier Gerhard Schröder heeft Rusland altijd als een land gezien dat deel uitmaakt van Europa.

In Berlijn wordt erop gewezen dat een verkeerd woord over het Kaukasische conflict de relatie en het ‘strategische partnerschap’ tussen de Bondsrepubliek en Rusland danig kan verstoren. Europese verdeeldheid ligt bovendien voortdurend op de loer. Nieuwe EU-leden zoals Polen en de Baltische staten kijken met argusogen naar de gebeurtenissen in Georgië. Het is niet overdreven om vast te stellen dat de toekomst van Europa en de onderlinge verstandhouding in de EU mede worden bepaald door wat er nu in de Kaukasus gebeurt, zo valt te beluisteren in zowel het Kanzleramt als het Auswärtiges Amt. „De oorlog is in die zin een cesuur”, aldus een medewerker van Merkel.

In Berlijn werden de woorden van oud-bondskanselier Schröder – tegenwoordig op de loonlijst bij een dochteronderneming van Gazprom – als weinig behulpzaam ervaren. Schröder gaf in een interview Saakasjvili de schuld van de oorlog en noemde de Georgische president een ‘Hasardeur’ – een lichtzinnige gokker. Zijn voormalige ondergeschikte Frank-Walter Steinmeier wees de uitlatingen van Schröder direct van de hand.

    • Joost van der Vaart