Vrij spel voor Rusland, omdat de VS niet meer leiden

Het was de week waarin de VS mochten ervaren dat het tijdperk van Amerikaanse hegemonie echt voorbij is: Rusland kreeg vrij spel in een leiderloze wereld.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice met de Georgische president Michail Saakasjvili tijdens een gezamenlijke persconferentie, gisteren na afloop van hun crisisberaad in Tblisi. Rice riep op tot een internationale vredesmacht in Georgië Foto AFP US Secretary of State Condoleezza Rice (L) delivers a statement with Georgian President Mikheil Saakashvili (R) in Tbilisi on August 15, 2008. US Secretary of State Condoleezza Rice called for the deployment of a "neutral" international peacekeeping force in Georgia. AFP PHOTO / VANO SHLAMOV AFP

Hoe langer de Russische invasie van Georgië geleden was, hoe krachtiger deze week de afwijzende woorden van de regering-Bush. Omgekeerd was logischer geweest, zei Jim Townsend gisteren, onderdirecteur van de Atlantic Council. Hij werkte ruim tien jaar aan trans-Atlantische samenwerking op het Pentagon, en was tot 2007 jaar nauw betrokken bij de Amerikaanse pogingen Georgië de NAVO binnen te loodsen.

„Als je een land wilt afschrikken moet je handelen vóórdat het een gewapend conflict aangaat. Of meteen reageren nadat het gevecht is uitgebroken. Maar dat bleef uit.”

Het gaf Rusland de kans de internationale gemeenschap een weeklang voor voldongen feiten te plaatsen. Eind vorige week, bij het begin van de militaire opmars, voerde president Bush in Peking nog een beleefd gesprek achter gesloten deuren met premier Poetin. De eerste publiekelijke schrobbering van de Russen volgde maandag, toen Bush terug was in Washington, en de Russen hun belangrijkste militaire doelen binnen bereik hadden.

Pas gistermorgen, vlak voordat de Georgische president Saakasjvili door minister Rice werd gedwongen zijn nederlaag eenzijdig in een ‘vredesakkoord’ te erkennen, riep Bush de Russen op te stoppen met het „koeioneren en intimideren” van Georgië.

Volgens Midden-Oostendeskundige Bill Beeman, hoogleraar antropologie in Minneapolis, Minnesota, bewijst de gang van zaken eens temeer dat de VS hun greep op de internationale gemeenschap nagenoeg volledig hebben verloren. De invasie van Irak heeft de militaire kracht en de geloofwaardigheid van de VS zo ondermijnd dat de wereld in de praktijk leiderloos is geworden.

„De Russen hadden natuurlijk allang in de gaten dat ze kunnen doen wat ze willen”, zegt Beeman. Het had er, naarmate de week vorderde, de schijn van dat alléén de regering-Bush nog niet in de gaten heeft dat haar rol is uitgespeeld. „Een van de bijzondere aspecten van deze regering is dat ze zichzelf blijft wijsmaken dat ze nog iets te zeggen heeft in de wereld, ook al luistert niemand meer naar ze.”

Ook Townsend, die nog onder minister van Defensie Rumsfeld werkte, beaamt dat de regering door de aanhoudende problemen in het Midden-Oosten – Irak, Afghanistan, Iran – belangrijke zaken heeft verwaarloosd. De relatie met Rusland is slechts één voorbeeld, zegt hij. „Je moet je realiseren dat buitenlands beleid in elke regering in handen is van een kleine groep mensen. Die heeft zich de afgelopen jaren moeten concentreren op het Midden-Oosten.”

Maar deze week werd de trage respons van de regering ook veroorzaakt, zegt hij, omdat het augustus is, vakantiemaand in Washington. Al eerder, bij orkaan Katrina in 2005, en rond de Israëlische inval in Libanon in 2006, bleek de regering in die periode slecht in staat op acute crisis te reageren.

Bovendien, zegt hij, hadden zowel de Georgische als de Russische regering signalen afgegeven dat zij niet uit waren op militaire escalatie. Ook dat bepaalde voor een deel de passiviteit van de Amerikanen. „Dus in zekere zin was het een perfect storm voor de Russen: toen ze begonnen met hun acties waren er te weinig mensen aanwezig voor een snelle reactie, en misschien is de impact ook onderschat.”

Volgens hem moeten Europeanen zich ook realiseren dat de Russen gesterkt werden toen de NAVO dit voorjaar niet bereid was Georgië uitzicht te geven op toetreding. Vooral de Duitse regering zou daarover nog eens moeten nadenken, zegt Townsend. „De Russen voelden zich duidelijk gesterkt. De alliantie gaf het signaal af dat zijn relatie met Georgië niet zo hecht was, en daar heeft Rusland onmiddellijk gebruik van gemaakt.”

Amerikaanse deskundigen verweten de regering-Bush de afgelopen dagen juist dat men, mede door het streven van een Georgisch NAVO-lidmaatschap, bij president Saakasjvili de valse indruk wekte dat het Westen bereid was zijn land militair te ondersteunen ingeval van een escalerend conflict met Rusland.

Townsend zegt dat dit onjuist is. „Ik was tot een jaar geleden nauw betrokken bij het beleid, en ik geloof er niets van dat de VS ooit een dergelijke toezegging hebben gedaan.” Dat bij Saakasjvili die indruk is ontstaan vindt hij wel begrijpelijk. Bij elk bezoek aan Washington werd hij als een rockster behandeld – een Amerikaans georiënteerde democraat in de Kaukasus die troepen naar Irak stuurde en zich opwierp als een loyale bondgenoot in de oorlog tegen terreur. „Maar veiligheidsgaranties heeft hij nooit gehad.”

Feit is dat de VS na afgelopen week alleen over „zwakke pressiemiddelen” beschikt om de Russen tot inkeer te brengen, beaamt Townsend. Het Pentagon zegde enkele gezamenlijke oefeningen met de Russen af, en anonieme regeringsfunctionarissen zinspeelden erop Rusland niet langer toe te laten op de vergaderingen van de G8. Ook werd een boycot van de Olympische Winterspelen in 2014 in Rusland opgeworpen. „Dat zijn mogelijkheden”, zegt Townsend.

Maar feit is, vertelt Beeman, dat de stopzetting van Irans nucleaire programma Amerika’s belangrijkste prioriteit blijft. En om de internationale druk op Iran te verhevigen kunnen de VS niet zonder Rusland. Beeman is ervan overtuigd dat de regering-Bush daarom niet ingewikkeld zal doen wanneer Saakasjvili wordt vervangen door een Moskou-getrouwe president, mits de Russen bereid zijn mee te werken aan een verder economisch en militair isolement van Iran.

„Dan huilt de regering in het openbaar wat krokodillentranen – en accepteren ze de deal binnenskamers.” Europa moet niet denken dat een president Obama dat dilemma fundamenteel anders zou benaderen. „Natuurlijk niet. Iran heeft prioriteit in Washington, Georgië is daaraan volstrekt ondergeschikt. Daar denkt Obama precies hetzelfde over.”

    • Tom-Jan Meeus