Houten hek verdwijnt uit het achterland

De karakteristieke houten hekken in het landschap lijken zo gewoon, maar ongemerkt gaan ze op de brandstapel en worden ze gaandeweg vervangen door strakke metalen exemplaren.

Fotograaf Cor van Sliedregt is ‘hekkengek’. Hij kreeg oog voor de charme van het doodgewone houten hek toen hij bijna 25 jaar geleden op vakantie in Normandië over smalle, stille wegen liep. Te midden van dichte, groene hagen boden de boerenhekken verrassende doorkijkjes naar het achterland. Ze waren telkens weer anders gerepareerd, meestal met de Franse slag, met touwtjes en grillige takken. Op zijn volgende wandeling nam Van Sliedregt een camera mee. Na een paar dagen was hij er al zo aan verslingerd geraakt dat hij ook op autotochten steeds even stopte om foto’s van mooie exemplaren te maken. Daarna was het hek van de dam. Een kwart eeuw lang heeft Van Sliedregt het landschap rond zijn woonplaats Enkhuizen afgespeurd. In zijn recent verschenen bundel Noord-Hollandse boerenhekken getuigt de fotograaf in woord en beeld van zijn fascinatie voor het lijnenspel van horizontale, verticale en diagonale latten. Voor de krachtige vormen in het vlakke landschap. De levendige reactie op wisselende weersomstandigheden: donker bij mist en regen en zilverkleurig in de zon.

Zijn magnum opus bevat bijna honderd sfeervolle zwart-wit foto’s van toegangshekken, damhekken, klaphekjes en drijfhokken of veekralen. Op Texel heet zo’n constructie waarin het vee bijeengedreven wordt een ‘nes’, in Zuid-Schermer een ‘vanghok’. Soms zie je rafelige ‘knabbelhekken’, door nerveuze koeien of paarden afgekloven. Een metalen strip aan de bovenkant kan het kluiven ontmoedigen. Aan extra gaas of latjes tussen de onderste planken herken je de lammerenhekken. Het enthousiasme van de fotograaf werkt aanstekelijk. Als lezer raak je vertrouwd met scharnieren en schoren, harren en schroten, dwarsregels en bovenbomen.

Door de jaren heen ontwikkelde Van Sliedregt zijn eigen, gedegen typologie, die stoelt op plankpatronen. Hij houdt van het oer-Hollandse ‘stolpmodel’: een ruitjespatroon van vier of vijf horizontale en drie verticale planken, verstevigd met twee symmetrische diagonalen, als een accent circonflexe. Een sierlijke variant op dit model, met een verlengde diagonale plank, waaraan dan het scharnier zit, hoort eveneens tot zijn favorieten. Maar de omgekeerde stolp, ook wel V-model genoemd, kan zijn goedkeuring niet wegdragen: „Waar de stolpvorm stevig op de grond staat, vlindert die V-vorm wat onwerkelijk door het landschap”, oordeelt de fotograaf.

Vrij schaars is het type andreaskruis en het dubbele andreaskruis is nog zeldzamer. Naar een driedubbel andreaskruis is de Enkhuizenaar nog steeds op zoek. Een verrassende vondst was het W-model, met vier diagonale planken, die tezamen een W vormen. Zulke hekken zag de fotograaf alleen op Texel, op terreinen van Rijkswaterstaat.

Bijzonder schilderachtig zijn de vele damhekken in het waterrijke Noord-Holland. De zijhekken die naast het damhek schuin naar beneden lopen naar de waterkant, heten ‘schrikhekken’ of ‘oren’. In West-Friesland staan ze bekend als ‘vleugeltjes’.

Na een jaar of tien begon het Van Sliedregt op te vallen dat het landschap steeds kaler werd. Alleen al op de weg tussen Edam en Oosthuizen zag hij in een paar jaar tijd de helft van de fraaie houten hekken verdwijnen. Ze gaan op de brandstapel, er komen strakke, metalen exemplaren voor in de plaats. Zulke functionele hekken gaan langer mee en vragen minder onderhoud, maar daarmee gaat wèl een karakteristiek stukje agrarisch cultureel erfgoed verloren. Gaandeweg bekruipt de lezer een onbestemd gevoel van nostalgie en weemoed. Zo’n houten hek leek zo gewoon. Haast ongemerkt verdwijnt het.

Gelukkig is er ook goed nieuws. Landschap Noord-Holland en het Nationaal Landschap Laag Holland voeren samen actie voor behoud van het authentieke boerenhek. Ze hebben 30.000 euro uitgetrokken voor het subsidiëren van houten damhekken, als kenmerkende streekeigen landschapselementen. De belangstelling bleek groot. Deze zomer worden 55 karakteristieke houten damhekken geplaatst. De familie Teerenstra in Zuid-Schermer heeft het eerste exemplaar onlangs feestelijk geopend.

Noord-Hollandse Boerenhekken. Traditionele houten hekken in het landschap. Stichting Uitgeverij Noord-Holland. Tekst en foto’s: Cor van Sliedregt. Verkrijgbaar bij de reguliere boekhandel. Prijs 17,50 euro.

    • Marion de Boo