Mysterieus en rustgevend

nrc.next-redacteuren nemen de bus, stoomtrein, tram of metro en stappen uit bij een halte ergens in Nederland.

Vandaag Limburg: kerkhof dat Rijksmonument is.

Foto David Galjaard en Christian van der Kooy Galjaard, David;Kooy, Christian van der

Je moet nu leven, niet straks. Want als je hier, op dit eindpunt komt, dan houdt het leven op. Definitief. Tenminste, dat denk ik.

Boven de oude stenen poort prijkt een doodskop met daaronder een Andreaskruis van botten. Ik loop er onder door en weet meteen waarom ik hier wilde komen. Hier begeef je je in een andere wereld. Een ander land, een andere tijd. Het is mysterieus en rustgevend tegelijk.

Langs de brede lanen staan enorme bomen. De toppen vol met bladeren maken een dak boven het brede pad. De zon schijnt, maar hier is het donker. Er is niemand. Ik hoor geritsel. Een rossige eekhoorn springt weg en duikt achter een graf.

Dit is de algemene begraafplaats van Maastricht. Opgericht in de Franse tijd, in 1812, omdat men de doden niet meer binnen de stadmuren wilde begraven in verband met ziektes. Het kerkhof is een Rijksmonument. In het zuidoostelijke gedeelte liggen monumentale graven. De meeste dateren van begin 1900. Het zijn opvallende, prachtige graven van hardsteen of marmer, vaak van hooggeplaatste figuren. Het zijn graven met rijke roomse invloeden zoals wij die kennen uit Parijs: met donkere graftombes, gigantische grafstenen, standbeelden, pilaren met ornamenten en immens grote engelen. En heel veel beelden van Jezus aan het kruis. Soms staan er hekjes om de rustplaatsen heen.

De graven zijn écht oud, letters zijn uitgesleten, sommige zitten onder de groene aanslag van bomen, overal liggen bladeren en dennenappels. Sommige stenen zijn gebroken en als het nog niet zo ver is, zitten er wel al barsten en scheuren in. Er is een speciale stichting die zich inzet voor het behoud van de oude graven. Je kan zo’n rustplaats, waarvan de rechthebbende afstand heeft gedaan, opnieuw huren. Voorwaarde is wel dat de gedenksteen intact blijkt. De tekstplaat mag vervangen worden. Dat lijkt me wel wat, om in zo’n klassiek graf te liggen.

Beter dan die kitscherige grafstenen van tegenwoordig. Die heb je hier ook, aan de noordwestelijke kant van dit bijna dertien hectare grote kerkhof. Het zijn van die enorme granieten stenen met gemêleerde bruintinten. Het liefst geslepen in een hartvorm en met een beertje in de steen gegraveerd. Meestal staat er foto van de overledene bij, genomen tijdens het laatste verjaardagsfeestje. Er zijn nog meer lelijke rustplaatsen. Neem de kattenbakgraven: rechthoekige tuintjes vol met grind.

Mijn oma vindt dat graniet, kant-en-klaar geslepen en gegraveerd in China, wel wat. Het liefst grijsachtig. Oma woont hier om de hoek. Ik was vanochtend bij haar. Ze is 89 jaar en woont nog zelfstandig. Haar man overleed veertig jaar geleden. Hij ligt hier ook, net als veel familieleden. Neem mijn overgroot opa. Hij was steenhouwer (net als zijn vader) en maakte grafstenen waarvan er enkele tientallen hier staan. Hij hakte ook zijn eigen grafsteen, met daarin zijn gezicht, en profil.

De lanen hier komen uit op pleintjes, een soort rotondes met gras. In de hoekjes staan bankjes, onder de bomen. Het kerkhof staat vol met lindebomen en rode beukenbomen. Er staan ook drie mammoetbomen van ruim 150 jaar oud met een rode schors en een meters dikke stam. Al die jaren hebben deze reuzen alles gezien en meegemaakt. Ze kennen het verhaal achter elke dode. En er liggen hier maar liefst 20.000.

Sommige van die verhalen kun je horen tijdens een rondleiding van gidsen van de VVV in Maastricht. Of je koopt het boek Tuinen van Stilte van Huub Noten. Daarin staat dat bij de oude hoofdingang (met de doodskop op de poort) het graf van de jonkvrouwe Bosch van Drakestein ligt. Zij was de eerst bewoonster van Drakestein in Lage Vuursche waar later Beatrix en Claus hebben gewoond. De vrouw was bij wijze van huwelijksreis met haar man in Maastricht toen ze stierf in een hotel.

Ook vertelt Noten over Sjo Smeets. De begrafenis van Smeets had plaats toen er een luchtgevecht uitbrak tijdens de oorlog. Familieleden zochten dekking achter een marmeren engel, nog steeds is te zien dat een deel uit het marmeren gewaad is weggeschoten.

Bij een van de rotondes met gras liggen allemaal burgemeesters begraven. Er liggen hier veel historische figuren. Ook bekende (Maastrichtse) schrijvers zoals Fons Olterdissen (schrijver van het Maastrichtse volkslied) en Mathijs Koenen (samensteller van het naar hem genoemde woordenboek der Nederlandse taal).

In de buurt van de ‘ererotonde’ staat een opvallende graftombe. Een hoog stenen huisje met ramen met glas in lood. De deur is van tralies en je kunt er doorheen spieken. Ik lees op de stenen dat hier zeven leden van de Regout-familie liggen, bekend van de Maastrichtse aardewerkindustrie Sphinx en Mosa.

Er staat ook vermeld dat twee van hen minister waren.

Dit kerkhof heeft ook een kapelletje. Binnen kun je kaarsen aansteken en bidden op een kerkbankje. Aan de achterkant is een grafkelder. Enkele graven zijn leeg, zo te zien is er plek. Boven de ingang hangt de gekruisigde Jezus. Mijn oma heeft hetzelfde kruisbeeld in haar slaapkamer hangen. Als kleuter wist ik niet wat het was. Ik vroeg het haar. Oma antwoordde: ‘mannen hebben hem opgehangen’. Ik begreep hieruit dat mannen haar huis waren binnengedrongen en dat ding aan de muur hadden gehangen. Dat vond ik bijzonder vreemd.

Naast het kapelletje sta ik voorovergebogen bij een graf. Ik lees: ‘we wachten op je’. Wat, tot het licht in de keuken drie keer knippert? Achter mij knerpen voetstappen in het grind. Verbaasd kijk ik op. Ik ben hier al bijna drie uur en ik heb alleen twee mensen gezien. Een man die met zijn vingers een foto op een grafsteen streelde en een vrouw met een veger en blik. Ik zie een lichtblauwe regenjas aankomen. En een rollator. Het is oma. „Kind, je bent al uren weg.”

We gaan opa opzoeken. Hij had het aan zijn nieren en hij lag dagen in het ziekenhuis. Oma zocht hem elke dag op. Maar op een avond was zij zelf ziek, en uitgerekend die avond, overleed hij. Hij werd 52 jaar oud.

We lopen stapvoets en passeren een kinderveld met kleine grafjes met bordjes. Vroeger moesten kinderen die niet gedoopt waren voordat ze stierven buiten de muren van de begraafplaats begraven worden. Maar niet in Maastricht. Hier kon iedereen terecht. Zelfs zelfmoordenaars. Er is ook een speciaal joods gedeelte. En in 1920 kwam er een afdeling voor niet-religieuzen en andersdenkenden. Sinds 1983 zijn ook islamieten welkom.

Anno 2008 wordt de begraafplaats opnieuw uitgebreid. Er komt een asverstrooiingsveld, een muur met urnen en de mogelijkheid om je boven de grond te laten begraven (in een huisje of een nis).

We zijn bij opa aangekomen. Het is een treurig graf. Heel sober. Een paar flagstones. Oma gaat op het zitje van haar rollator zitten. Ik hurk op het graf. Ik hoor en voel dat een van de tegels van natuursteen onder mij scheurt. Het maakt oma niet uit. „Straks lig ik hier ook en dan komt er iets moois.” Ik hou mijn hart vast.

    • Juliette Vasterman