Gelovig en modern? Echt, het is mogelijk

Veel islamcritici denken dat godsdienst en moderniteit niet kunnen samengaan.

Voor landen als Maleisië en Turkije geldt het omgekeerde.

Gelovig en modern? Echt, het is mogelijk Illustratie Sebe Emmelot Emmelot, Sebe

Hier zijn een paar populaire ideeën over het verband tussen godsdienst en politiek: een, de georganiseerde kerk is historisch geen kampioen van vrijheid en democratie; twee, echte voorvechters van vrijheid, democratie, en gelijkheid tussen mannen en vrouwen zijn meestal anti-godsdienstige vrijdenkers; drie, als gelovige mensen ‘modern’ willen zijn, moeten ze wel hun religieuze opvattingen laten verwateren.

In de Europese geschiedenis zien we genoeg illustraties: katholieke steun voor dictator Franco in Spanje, enthousiasme van bijna alle Duitse protestanten voor Hitler, en, in de achttiende eeuw, toen vrijdenkers als Bayle in Holland en Diderot in Frankrijk hun sterke pleidooien voor vrijheid en verdraagzaamheid combineerden met kritiek op de kerk.

Het idee dat moderne christenen niet meer kunnen geloven in traditionele wonderen en in een leven na de dood heeft in Nederland de strategie van onze twee bekendste geestelijken gedicteerd, de gebroeders Ter Linden. Nico schreef een serie boeken waarin hij alle wonderen uit het Bijbelse verhaal retoucheerde, en wijn terugveranderde in water. Karel, de hofpredikant, herinner ik mij nog van mijn laatste dag als vicepremier: zijn dienst bij het afscheid van de geliefde Prins Claus had ook gepast in een humanistisch centrum.

Mocht dit alles ook opgaan voor de islam, dan hebben publicisten als Frits Bolkestein en Ayaan Hirsi Ali gelijk: de beste kans op harmonie in Europa is dat de hier woonachtige moslims net zo modern en vrijzinnig worden als Nico en Karel ter Linden.

De andere mogelijkheid is dat Bolkestein en Hirsi Ali zich vergissen. De Bijbel en de Koran zijn niet tegen democratie of tegen gelijkheid van mannen en vrouwen. Dat de kerk in Europa vaak in het verkeerde kamp stond, is geschiedenis, niet theologie. Dat veel islamitische landen vrouwen onderdrukken en ondemocratisch zijn, is geschiedenis, geen theologie.

Of het Europese verband tussen godsdienst en vrijheid ook opgaat in de islamitische wereld is dan ook een praktische, historische vraag die we zonder vooroordeel moeten onderzoeken.

Precies dat heb ik gepoogd te doen. Ik heb gegevens gebruikt die waren verzameld door mijn Maleisische campus voor het eerste ‘World Values Survey’, en heb die vergeleken met alle andere islamitische en katholieke landen waar antwoorden op identieke vragen al beschikbaar waren. Ik combineer de vraag: ‘Hoe belangrijk is God in uw leven?’ met antwoorden op tal van vragen over tolerantie, gelijkheid tussen de seksen en het belang van democratie.

Mijn analyse van acht islamitische en negen katholieke landen wijst erop dat verbanden tussen vrijheid, democratie en mate van gelovigheid bij moslims anders zijn dan in de christelijke Europese geschiedenis (waarin zogezegd het bestaan van vrijheid en democratie vaak omgekeerd evenredig is aan de aanwezigheid van godsdiensten). In landen als Maleisië, Indonesië en Turkije is er een aanzienlijke groep van hoog opgeleide mensen die God een maximale betekenis toekent in hun bestaan en tevens bovengemiddeld voorstander is van democratie en van gelijkheid tussen mannen en vrouwen. Een hogere opleiding gaat in veel islamitische landen niet systematisch samen met minder gelovigheid, zoals in Europa meestal het geval is.

Het enige patroon dat de katholieke en islamitische landen gemeen hebben, is dat zeer gelovige mensen weinig tolerantie koesteren voor abortus, zelfdoding en euthanasie. In hun persoonlijke moraal staan orthodoxe christenen vaak dicht bij orthodoxe moslims. Maar op het openbare domein heeft de Europese geschiedenis een stempel gedrukt die we niet terugzien in de islamitische wereld.

Dat Bolkestein en Hirsi Ali zo veel aandacht krijgen voor hun slecht gefundeerde adviezen aan moslims komt uiteraard ook omdat de christenen het zo schandelijk laten afweten. De Wereldraad van Kerken heeft nog nooit een uitspraak kunnen doen over de islam, en ik vrees dat de meeste protestanten aannemen dat God zelf ook protestant is. Maar God is geen christen en heeft zich in verschillende culturen op verschillende wijze geopenbaard. Zolang de christelijke kerken in Europa geen hand uitsteken naar de moslims, ligt het veld open voor politiek geïnspireerde misvattingen die het samenleven van niet-moslims en moslims alleen maar bemoeilijken.

Eduard Bomhoff is decaan van de sociale faculteit van de Universiteit van Nottingham in Maleisië. Eerder was hij vicepremier in het eerste kabinet-Balkenende. Dit is een gedeelte uit het college dat Bomhoff vandaag op uitnodiging geeft als onderdeel van het Lowlands Festival.

    • Eduard Bomhoff