Een dollemansrit met prettige rotjes in je hoofd

Steven Toltz: A Fraction of the Whole. Penguin, 710 blz. € 20,–. Een Nederlandse vertaling verschijnt in november bij Signatuur. Toltz, Steven

Steven Toltz: A Fraction of the Whole. Penguin, 710 blz. € 20,–. Een Nederlandse vertaling verschijnt in november bij Signatuur.

In het minst aantrekkelijke stadje van New South Wales, Australië, woont zijn meest opmerkelijke familie. Martin Dean, die de eerste jaren van zijn leven in coma heeft doorgebracht, is een ongeschoolde filosoof, een misantroop en bron van vele mismaakte plannen. Hij is redacteur van het handboek voor de misdaad, bedenker van een ideeënbus die een hele gemeenschap verscheurt en bedenker van een desastreus plan dat elke Australiër miljonair moet maken.

Martins halfbroer Terry is een voormalig sportwonder dat al moordend de sportwereld ‘zuivert’ van corruptie en valspelerij, en aldus uitgroeit tot een Jesse James-achtige cultfiguur. In de schaduw van de meest gehate man van Australië (Martin), en van de meest geliefde (Terry), moet Martins zoon Jasper opgroeien. En dat verloopt niet vlekkeloos.

Steve Toltz – een Australische schrijver over wie weinig meer bekend is dan dat hij een nooit geproduceerd filmscript schreef – debuteert met een familiegeschiedenis die lijkt geschreven door John Irving in een manische fase. Vrijwel elk voorval en elk karakter in dit 700 pagina’s tellende monster schuurt aan tegen het groteske. Dat vergt enige aanpassing van de lezer. Al snel kom je op het punt dat je besluiten moet in de waanzin te geloven, of dat je het boek terzijde moet leggen met een minachtend ‘ja, vast’.

Ik kan slechts aanraden te volharden. Sterker: je met huid en haar aan dit boek over te leveren. Pas dan ontdek je beleid in de gekte. Serieuze thema’s – denken versus voelen, het gewicht van verleden en achtergrond, gitzwarte maatschappijkritiek, en een helder ( niet altijd opwekkend) mensbeeld – worden uitgediept met een eigenzinnig gevoel voor humor. Martin is iemand die zichzelf ‘in een hoek heeft gedacht’ – een hoek die op een zeker moment de vorm aanneemt van een huis dat verstopt is in een labyrint. Toltz laat zien hoe je jezelf heel erudiet in zo’n hoek kan schilderen, maar suggereert ook iets van een uitweg.

Er is heus het nodige aan te merken op A Fraction of the Whole. Geregeld is de schrijver té wijdlopig en té verliefd op zijn oneliners. De karakters zijn niet altijd even consequent uitgewerkt. Het plot oogt arbitrair en bijeengeplakt – een kapstok voor opmerkingen en opmerkelijke zaken. Het maakt allemaal weinig uit. Dit boek onttrekt zich aan gangbare maatstaven.

De wereld die Toltz geschapen heeft, omschrijft hij zelf als ‘heightened reality’, als ‘opgefokte werkelijkheid.’ Dit is het soort boek dat alleen een debutant durft te schrijven, ongehinderd door verwachtingen, redacteuren, kritieken en lessen in bescheidenheid die als bermbommen langs de weg van het schrijversleven liggen. Vaak is het resultaat van dergelijke vrijheid egomaan en tenenkrommend. Egomaan is A Fraction of the Whole zeker – het is zelfs een belangrijk thema in het boek –, tenenkrommend is het allerminst. Daarvoor bevat Toltz’ aanstekelijke pandemonium van karakters en episoden te veel prachtzinnen en rake observaties. Of: hoe, een dollemansrit lang, op een prettige manier rotjes kunnen afgaan in je hoofd.

    • Auke Hulst