De aller-, allerlaatste sigaretten van Simon Gray

Simon Gray: The last cigarette. Granta Books, 312 blz. € 24,99

Simon Gray: The last cigarette. Granta Books, 312 blz. € 24,99

The Last Cigarette is het derde deel van The Smoking Diaries van Simon Gray, de Britse schrijver die 6 augustus j.l. aan longkanker overleed. Helaas is het derde deel niet het beste. De uitdagende vlugheid, nijdigheid en grappigheid van de verstokte roker Gray uit de eerste delen, zijn hier nog maar vertraagd terug te vinden. Wellicht heeft de anti-rookcampagne hem eindelijk klein gekregen; het roken van sigaretten in halfdonkere steegjes blijft op den duur niet een trotse vorm van leven. Bovendien beschrijft Gray hoe de waarschuwingen van de anti-rokers dan toch uit lijken te komen wanneer een tumor in een van zijn longen wordt ontdekt. Hij besluit dit derde deel met zijn vooruitzichten op de behandeling in het ziekenhuis, die vergeefs is gebleken.

De laatste jaren had Grays reputatie als dagboekschrijver die als toneelschrijver bijna overstemd. Niet helemaal: sommige van zijn stukken van de jaren zestig en zeventig, zoals Butley en Otherwise Engaged, leven voort in de herinnering, vaak met Alan Bates (die in deel twee van de Diaries is gestorven) in de hoofdrol. En wie zijn toneelwerk helemaal niet kent, hoort in het derde dagboek ten minste uitvoerig over de voorbereidingen van een nieuwe productie van Butley in New York. Hij vertelt er op zijn vertrouwde toon over – al is hij niet zo overrompelend als voorheen en gaat hij soms te lang door.

Toch is er maar een enkele New Yorkse episode die zal beklijven, zoals die over de jonge acteur (Eric), uitgekozen voor een rol in een reprise van Grays toneelstuk Butley. Nog voordat Gray naar New York ging, verzocht de regisseur hem die rol te herschrijven in een meer Amerikaanse spreektrant: want hoewel Eric heel goed en veelbelovend was, slaagde hij er niet in om als een Engelsman te klinken.

Met moeite slaagde Gray erin zijn eigen veertig jaar oude tekst te herschrijven, maar intussen was Erics Engelse Engels verrassend vooruitgegaan. Dus hij zou toch maar de oorspronkelijke tekst spelen op de première – behalve dat kort daarvoor besloten werd, en Gray vond dat ook, dat Eric eigenlijk niet de persoonlijkheid had voor de rol en dus vervangen moest worden – nadat hij zich zo bewonderenswaardig aangepast had, en terwijl iedereen hem zo’n prettig mens vond. En hij zijn hele familie had uitgenodigd voor de première.

De andere tweehonderd pagina’s laten Gray niet op zijn best zien, al hebben ze ook hun mooie momenten. Zoals een zorgvuldige schets van Harold Pinter, al vier jaar lijdend aan kanker, nu voorzichtig aankomend op een verjaardagsdiner aangeboden door Faber, de uitgever. Het soort voorzichtige herstel dat Gray niet was gegeven.

    • J.J. Peereboom