Turken lonken naar Rusland

Premier Erdogan probeert de indruk weg te nemen dat Turkije Georgië steunt. De band met Moskou wordt steeds belangrijker voor NAVO-land Turkije.

De Turkse media waren diep geschokt – Tayyip Erdogan had, zo meldden zij, naar Moskou gebeld, maar daar wilde niemand de Turkse premier te woord staan. Wat was er aan de hand? Caner Sancaktar, Kaukasusexpert bij de Turkse denktank Tasam, lacht als hij terugdenkt aan de episode. „Op veel plekken neemt de vrouw de telefoon op, misschien was de vrouw van Poetin niet thuis.” Dan wordt hij serieus. „Grote rampen zijn vaak de oorzaak van grote veranderingen. Turkije heeft steeds met Amerikaanse ogen naar Georgië gekeken.” Maar daar, aldus Sancaktar, moet nu een einde aan komen: Turkije moet uit eigen belang streven naar toenadering tot Rusland.

Gisteren vertrok premier Erdogan naar Moskou voor overleg. Ongetwijfeld zal de Turkse premier de leiders in het Kremlin er van willen overtuigen dat Turkije hun goed is gezind. Maar gemakkelijk zal dat niet zijn. „Georgische officieren komen hier naar Turkije om getraind te worden”, aldus Sancaktar. „Rusland ziet dat en zegt: jullie staan aan hun kant, niet aan de onze.” Erdogan en president Gül hebben ook enkele malen gezegd dat ‘een verenigd Georgië’ (dus inclusief de afvallige regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië) in het belang is van Turkije. „Zoiets hebben ze nooit gezegd over Servië”, aldus Sancaktar. „Turkije ging akkoord met de onafhankelijkheid van Kosovo.”

En dan is er natuurlijk de pijpleiding tussen Bakoe, in het Georgische buurland Azerbajdzjan, en Ceyhan aan de Turkse Middellandse Zeekust. „Turkije heeft dat nooit als een anti-Russisch project gezien”. Maar in de ogen van de Verenigde Staten, NAVO-partner van Turkije, was die dimensie er wel degelijk: zo heeft Washington druk uitgeoefend om de pijpleiding via Rusland noch via Iran te laten lopen.

Hoe kon Turkije zozeer op de Amerikaanse toer gaan wat Georgië betreft? Volgens Sancaktar heeft het alles te maken met de Turkse geschiedenis. „Cevdet Pasa [Turks politicus] zei het al in 1908: Er is maar één beschaving en dat is die in het Westen.” Turkije richtte zich, aldus de onderzoeker, altijd op de sterkste macht in het Westen – eerst Engeland, Frankrijk en Duitsland, later de Verenigde Staten. Hoe sterk die gerichtheid was, bleek na de Tweede Wereldoorlog, zo zegt Sancaktar.

Na de oorlog kreeg de prominente Turkse zakenman Koc van zijn Amerikaanse contacten te horen dat Turkije te veel op de Sovjet-Unie leek, omdat er maar één partij was. Koc gaf de boodschap door aan de toenmalige Turkse leider Ismet Inönü, die prompt een offensief van politieke liberalisering begon. „Je zou het ook vanuit marxistisch perspectief kunnen zien. Amerika was het centrum van het wereldkapitalisme, Turkije hoort bij de periferie. De bourgeoisie in de periferie richt zich, om te overleven, altijd op het centrum.”

Maar juist daar is de wereld veranderd. Sinds het einde van het communisme is Rusland een van de belangrijkste economische partners van Turkije geworden: „Rusland maakt nu deel uit van het centrum.” Premier Erdogan zou in Moskou, als deel van zijn toenaderingsoffensief, kunnen voorstellen om een groep van Kaukasuslanden op te richten om de problemen van de regio op te lossen. Sancaktar: „Rusland zou zo’n voorstel zo maar eens kunnen accepteren, al was het maar omdat de Verenigde Staten geen deel uitmaken van zo’n groep.”

Rusland wil, aldus Sancaktar, geen vijand aan zijn zuidflank en zal daarom geneigd zijn om positief te reageren op Turkse toenadering. Turkije is de baas over de Bosporus, ook nu nog een belangrijke waterweg als je met Russische ogen naar de wereldkaart kijkt. De geschiedenis is de toenaderingspogingen van Erdogan goed gezind, aldus de onderzoeker: vele malen schoffeerde NAVO-lid Turkije de Sovjet-Unie, maar nooit kwam daar een felle reactie op. „Spionagevliegtuigen stegen op van [de Turkse basis] Incirlik om de Sovjet-Unie in de gaten te houden”, zegt Sancaktar. „Maar de Sovjet-Unie gaf daar altijd Washington de schuld van, je hoorde ze nooit over Ankara.”

Sovjetleider Lenin steunde Turkije tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog die tot de stichting van de Turkse Republiek leidde en leverde zelfs wapens. Erdogan zou daar fijntjes bij stil kunnen staan in zijn gesprekken in Moskou. Het is volgens Sancaktar tijd om Rusland met ‘Turkse’ ogen te bekijken en niet langer met Amerikaanse.

    • Bernard Bouwman