Geen design zonder geluid

Sound design is een snel opkomend vak. En niet alleen de auto-industrie dingt met sound naar de gunst van de consument. Hoe gaat dat, geluid ontwerpen?

„Luistert u hier eens even naar.” Dr. Gerhard Thoma is psycho-akoesticus. Hij drukt op een knop. In een klein auditorium van het Forschungs und Innovations Zentrum van de Duitse autofabrikant BMW in München klinkt het geluid van een autoraam dat zich sluit.

„Hoorde u hoe de toonhoogte halverwege wat zakte, en aan het einde weer omhoogging?”

Ja, dat hoorden we.

„Dat is heel verklaarbaar”, vervolgt Thoma, een vijftiger met een professorale voordracht. „De mensen willen graag autoruiten die aan de bovenkant een beetje bol staan, dat ziet er mooier uit. Het gevolg is wel dat de ruit halverwege een beetje klem in de sponning komt te zitten en er pas aan het eind weer mooi inpast. De elektromotor voor de raambediening moet dus in het midden harder werken, en zakt iets in toerental en in toonhoogte. Constructief gezien is dat geen enkel probleem. Maar de klant krijgt de indruk dat die motor het maar nét trekt, en dat is strijdig met het beeld dat ze van een BMW hebben.”

Wat deed BMW aan dit probleem? Ze verbeterden de sponning en ze maakten de elektromotor zo sterk dat die de ruit zonder aarzeling door de sponning sleurt.

Waarom? Omdat, zo legt Thoma uit, geluid steeds belangrijker wordt. „Na het uiterlijk van een auto is het geluid het eerste dat een aspirant-koper opvalt. De betrouwbaarheid, de veiligheid en de milieuvriendelijkheid zijn ook allemaal belangrijke factoren, maar een nieuwe klant die een proefrit maakt, merkt daar niets van. Je moet hem pakken met het uiterlijk, met styling en met geluid.”

Daarom doet BMW – al sinds 1991 – aan sound design. In het uitgestrekte onderzoeks- en innovatiecentrum van de autofabrikant, waar negenduizend ingenieurs en technici aan de auto’s ‘van morgen’ werken, geeft Thoma leiding aan honderdtwintig geluidsspecialisten. „Wij ontwerpen geluiden die niet authentiek zijn, maar die de klanten voor authentiek houden”, legt hij uit.

Daarom worden de ruitenwissermotoren zo gemaakt dat ze niet in toonhoogte op en neer gaan – hoewel het mechanisme, dat met een heen en weer bewegend excentriek werkt, daar wel alle aanleiding toe geeft. En daarom geeft het dashboardkastje van de Duitse autofabrikant een vertrouwenwekkende klak.

Sound design is een snel opkomend vak. En niet alleen in de auto-industrie. Ook in andere bedrijfstakken wordt steeds minder met puur technische eigenschappen van het product naar de gunst van de consumenten gedongen. De look, de feel en zeker ook de sound – daar komt het op aan.

Vervolg Geluid: pagina 14

Industrie Ook bij Philips is het ontwerpen van geluid aan een opmars bezig

Een te stille stofzuiger verkoopt niet

Geluid

Vervolg Geluid van pagina 1

Thoma van BMW geeft een ander voorbeeld: „Een autodeur is van dun plaatstaal gemaakt, hij is maar 0,7 mm dik. Heel normaal dat je een blikkerig geluid krijgt als je die dichtslaat. Maar een BMW-rijder verwacht een solide klik. Dus wij monteren antidreun-matten en we passen de constructie van het portierslot aan.”

Aan de TU Delft is industrieel ontwerper Elif Özcan (32) bezig sound design van een academisch fundament te voorzien. Over twee maanden promoveert zij. Ze deed onderzoek naar de manier waarop productgeluiden zich in de menselijke geest manifesteren en probeert met die inzichten ontwerpers verder te helpen. „Aanvankelijk was geluid vooral iets wat bestreden moest worden, bijvoorbeeld bij stofzuigers. Ze maken nu veel minder geluid dan vroeger.” Maar daar kun je te ver mee gaan, ontdekten de stofzuigerfabrikanten. „Als een stofzuiger heel stil is, denken de mensen dat die niet werkt.”

Eigenlijk moet je bij elk ontwerp vanaf het begin aandacht besteden aan de rol van het geluid, vindt Özcan. Want het geluid is voor een gebruiker niet iets wat erbij komt, maar is deel van de identiteit van dat product. „Hoe een apparaat eruitziet, is het eerste beslissende moment, maar het tweede komt als je de stekker in het stopcontact steekt en hoort welk geluid het maakt. Het team dat het Senseo-koffiezetapparaat heeft ontworpen, kwam er pas laat achter dat het apparaat niet goed klonk, te goedkoop. Ze hebben er net zo lang aan gesleuteld tot het wel goed klonk.”

Door het geluid te ontwerpen kunnen ontwerpers een emotionele lading aan een product geven, zegt Özcan, „denk maar aan de klappen die een Harley Davidson-motorfiets maakt, het is een belangrijk deel van de identiteit van dat merk.

Maar ze kunnen met geluid ook informatie overdragen – een bliepje dat je vertelt dat je een toets van je telefoon goed hebt ingedrukt, een reeks piepjes als je de veiligheidsgordels niet omdoet, of met het opgewekte plieng als de magnetron klaar is met je eten. Dat moet allemaal ontworpen worden.”

Maar hoe doe je dat, geluid ontwerpen? Hoe praat je erover? Özcan onderzocht welke soorten geluiden mensen onderscheiden, ze ontwierp pictogrammen voor elke categorie en ze werkt aan een „bibliotheek van geluiden”, opgenomen geluiden van allerlei industriële onderdelen, met behulp waarvan een ontwerper een geluid kan simuleren.

Bij BMW wordt bij het ontwerp van de automotoren al in die richting gewerkt. Thoma: „Een luxe personenwagen moet zijdezacht lopen, een sportwagen mag best wat rauwer klinken en bij een SUV moet je de indruk krijgen dat die zich door elke modderpoel heen kan werken. We kunnen al die geluiden nu op de computer simuleren en op die manier beslissen hoe een nieuwe auto moet gaan klinken.”

De motortechnici bij BMW krijgen bij de ontwikkeling van nieuwe modellen de geluidssimulaties nu als huiswerk mee en het is hun taak aan het gewenste profiel te voldoen. Hun belangrijkste instrumenten zijn de vorm van de luchtinlaat – de airbox – en de vorm en ligging van de uitlaat. Thoma: „Het is alleen wel jammer dat hoe zuiniger je een motor maakt, des te rauwer hij gaat klinken. Daar is niet zo veel aan te doen.”

Ook bij Philips is geluid aan een opmars bezig – hoewel sound design er geen aparte discipline is. Maar sinds het bedrijf de richting van ‘sense and simplicity’ is ingeslagen en bezig is zich te ontwikkelen tot een bedrijf dat zich minder op techniek en meer op consumenten richt, sinds die tijd speelt ook het geluid dat al die apparaten maken een steeds belangrijker rol, zegt Thomas Marzano, creative director bij Philips Design in Eindhoven. Bij medische apparatuur als CRT-scanners wordt er alles aan gedaan de meest angstaanjagende geluiden te dempen, bij de nieuwe breedbeeldtelevisies wordt het geluid ook zo breed mogelijk gemaakt, en waar mogelijk worden scheerapparaten en citruspersen uitgerust met aangenaam gebrom in plaats van gesnerp en gegier.

„We zijn er al lang mee bezig. We hebben al heel vroeg de cd-laatjes zo gemaakt dat ze soepel klinken en geen plastic geratel produceren”, zegt Marzano.

Maar je kunt er ook te ver in gaan. „Toen de Philips Whirlpool wasmachines werden uitgerust met antigeluid – een voorziening die door het produceren van geluid in tegenfase hinderlijk geluid kan onderdrukken – kregen we veel wasmachines terug met kapot gerukte handels. De machines waren zo stil geworden dat de mensen dachten dat ze het niet deden.”

Elif Özcan van de TU Delft heeft ook ervaringen met een stil apparaat: „Ik rijd in een Toyota Prius, en als je op een parkeerterrein manoeuvreert, horen de mensen je niet, want dat doet hij op zijn elektromotor. Ik heb al een paar keer gehad dat voetgangers schrokken, omdat ze mijn auto niet hadden opgemerkt. Blijkbaar houd je er onbewust rekening mee dat je oren je wel zullen waarschuwen.”

De huidige verkoophit van Philips, de Wake-up Light, bracht een ander akoestisch probleem. Bij deze wekker, die wekt met licht en met een geluid dat zelf is in te stellen, wordt door veel kopers het gefluit van vogels als het favoriete wekgeluid gekozen. Dat werkt heel goed, tot het lente wordt en de mensen elke dag om half vijf wakker worden – van echte vogels.

    • Warna Oosterbaan